Home/Glossary

Glossary

Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.

1 resultfor “Brahmã” · clear

Brahmã: અઢાર માંહેનો એક જ્યોતિષી. | અઢાર માંહેનો એક મુખ્ય શિલ્પી. | એ નામનો એક દેવ. તે રોહિણી નક્ષત્રનો સ્વામી ગણાય છે. | એ નામનો એક સંવત્સર. | ( પિંગળ ) એક પ્રચૂર્ણગીતિ માત્રામેળ છંદ. તે સ્કંધક ગીતિનો એક ભેદ છે. તેમાં ૨૩ ગુરુ અને ૧૮ લઘુ મળી ૪૧ અક્ષરની ૬૪ માત્રા હોય છે. | ( પિંગળ ) એક વિષમજાતિ માત્રામેળ છંદ. તે ષટ્પદી છંદનો ભેદ છે. | ( પિંગળ ) એક સમજાતિ માત્રામેળ છંદ. તેની પ્રસ્તારભેદથી પાંચ વૃત્તિ થાય છે. | ચાર વેદો જાણનાર અને બધા કામનું નિરીક્ષણ કરનાર ઋત્વિજ; મુખ્ય ચાર માંહેનો એક ઋત્વિજ. | ત્રણ દેવની ત્રિપુટીમાંના જગતને ઉત્પન્ન કરનાર દેવ; રજોગુણપ્રધાન દેવ. તે સૃષ્ટિના ઉત્પાદક, યજ્ઞોના પ્રવર્તક અને વિષ્ણુના અવતાર મનાય છે. બ્રહ્માની મૂર્તિ ચતુર્મુખ હોય છે. આવી ચાર મુખવાળી મૂર્તિઓ થોડી જોવામાં આવે છે. બ્રહ્માનું પોતાનું પૂજન ઘણું ઓછું થાય છે, છતાં યે શિવમંદિરની ઉત્તરની દીવાલ તરફ કે તેના સ્તંભ ઉપર ઘણી વાર તેની મૂર્તિ રાખેલી હોય છે. તેને ચાર માથાં અને ચાર હાથ હોવાનું મનાય છે. કમંડલુ, અક્ષમાલા, સ્રુચ અને સ્રુવ એ ચાર વસ્તુઓ તેના ચાર હાથમાં છે. કોઈ કોઈ વાર તેનો ડાબો ઉપલો હાથ અને જમણો નીચલો હાથ વરદ અને અભય મુદ્રાવાળા હોય છે. જેવી રીતે વિષ્ણુ અને શિવના અનેક સંપ્રદાયો મળે છે, તે પ્રમાણે બ્રહ્માના સંપ્રદાયો નથી મળતા. તેની મૂર્તિને માટે એમ માનવામાં આવે છે કે, કલ્પનામાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર એક જ પરમાત્માનાં રૂપ મનાયાં છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, આ ત્રણે દેવતા એક જ પરમાત્મા અથવા ઈશ્વરનાં ભિન્ન ભિન્ન રૂપ મનાતાં. ભક્તોએ પોતપોતાની રુચિ પ્રમાણે ગમે તેની ઉપાસના પ્રચલિત કરી. પાછળથી તેમની સ્ત્રીઓવાળી મૂર્તિઓ બનવા લાગી. શિવ પાર્વતીની મૂર્તિ સિવાય શિવની અર્ધનારીશ્વર મૂર્તિ પણ મળે છે. શિવ અને વિષ્ણુની સંમિલિત મૂર્તિને હરિહર અને ત્રણેની સંમિલિત મૂર્તિને હરિહરપિતામહ કહે છે. જ્યારે બ્રહ્માએ પૃથ્વી ઉત્પન્ન કરી, ત્યારે તે બદલ્યા વિના બ્રહ્માનો એક દિવસ રહી. બ્રહ્માનો એક દિવસ એટલે આપણાં ૨,૧૬,૦૦,૦૦,૦૦૦ વર્ષો. તેના એક દિવસ પછી આખી પૃથ્વી ભસ્મીભૂત થાય છે, પણ ઋષિઓ, દેવો અને મૂળતત્ત્વો તેવી ને તેવી સ્થિતિમાં રહે છે. તેઓને અગ્નિની અસર થતી નથી. જ્યારે બ્રહ્મા એક દિવસ પછી ફરી વાર જાગે છે, ત્યારે ફરી વાર ઉત્પત્તિ કરે છે. આમ બ્રહ્મા પોતાનાં સો વર્ષ સુધી કરે છે. બ્રહ્માનાં સો વર્ષ પછી તે મૃત્યુ પામશે અને આખું વિશ્વ તેના મૂળતત્ત્વના સ્વરૂપમાં ફેરવાઈ જશે. બ્રહ્માની ખાસ પૂજા કરવામાં આવતી નથી. આખા હિંદમાં માત્ર અજમેર આગળ પુષ્કર છે, ત્યાં તેનું યાત્રાનું સ્થળ છે. પ્રોફેસર વિલિયમ્સના મત પ્રમાણે ઈડરમાં પણ બ્રહ્માની પૂજા થાય છે. બ્રહ્મા રંગે રાતા હોય એમ મનાય છે. તેને ચાર માથાં છે. પ્રથમ તેને પાંચ મસ્તક હતાં, પણ શિવે એક બાળી નાખ્યું હતું, કેમકે બ્રહ્માએ અવિનય કર્યો હતો. તેને ચાર મુખ હોવાથી ચતુરાનન અથવા ચતુર્મુખ પણ કહે છે. વળી તે અષ્ટકર્ણ પણ કહેવાય છે. એમ કહેવાય છે કે તેની પુત્રી સરસ્વતી ઉપર તેની કુદૃષ્ટિ થવાથી, તેણી તેની પત્ની તરીકે પણ ગણાય છે. તેના ધનુષનું નામ પરિવીત છે. તેનું વાહન હંસ છે, તેથી તેને હંસવાહન પણ કહે છે તેનું રહેવાનું સ્થળ બ્રહ્મવૃંદા કહેવાય છે. બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ વિષે જુદા જુદા પુરાણમાં જુદી જુદી કથાઓ છે. મહાભારત પ્રમાણે બ્રહ્મા વિષ્ણુની દૂંટીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ છે, તેથી તેને નાભિજ, કંજસરોજી, અબ્જજ, અબ્જયોનિ, કંજજ એવાં અનેક નામ આપવામાં આવ્યાં છે. બ્રહ્મા દક્ષના પિતા હતા. દક્ષ બ્રહ્માના અંગૂઠામાંથી ઉત્પન્ન થયાનું મનાય છે. તેમણે જે મૂર્તિ ધારણ કરી, તે કેવળ સ્વેચ્છાએ જ કરી છે. એ કારણથી તેમનાં સ્વયંભૂ અને આત્મભૂ એવાં નામ છે. ઉત્તર રામચરિતમાં કહ્યું છે કે, ઉપવેદો સહિત ચારે વેદો પૂર્વાદિ દિશાને અનુક્રમે બ્રહ્માનાં ચારે દિશાએ આવેલાં મુખમાંથી નીકળ્યા છે. આમ બ્રહ્મદેવ જે વેદોની ઉત્પત્તિનું સ્થાન છે. એ ઉપરાંત સંપૂર્ણ દેવ, ઋષિ, પ્રજાપતિ સર્વના આ જ કર્તા હોવાથી એમનાં ધાતા, વિશ્વસ્રષ્ટા ઇત્યાદિ સાર્થક અનેક નામો છે. એણે પોતાના પુત્રો વડે અનેક પ્રાણી ઉત્પન્ન કરાવ્યાં, માટે એમને પિતામહ પણ કહે છે. સૂરજ્યેષ્ઠ, પરમેષ્ઠી, હિરણ્યગર્ભ, લોકેશ, દ્રુહિણ, વિરિંચિ, કમલાસન, સ્રષ્ટા, પ્રજાપતિ, વેધા, વિધાતા, વિશ્વસૃટ, વિધિ, નાભિજન્મા, અંડજ. પૂર્વ, નિધન, કમલોદ્ભવ, સદાનંદ, રજોમૂર્તિ, સત્યક અને હંસવાહન એ તેના પર્યાય શબ્દો છે. બ્રહ્માનો વંશ નીચે પ્રમાણે મનાય છે. કુમારસંભવમાં કહેલ છે કે, બ્રહ્માની બ્રહ્મરૂપે સ્તુતિ કરી છે. સૃષ્ટિ પહેલાં કેવલ તે આત્મારૂપે હતા અને પછી સત્ત્વ, રજ, તમ એમ ત્રણ ગુણોનો ભેદ થતાં તે ત્રિમૂર્તિરૂપે થયાં. વધુ + | દેવોમાં મૂળ ઉત્પન્ન થનાર દેવ. | પરમેશ્વર. | પિતામહ. | ( પુરાણ ) પુરુવંશનો સ્થાપક પુરુષ. | પુરુષોત્તમનાં હજાર માંહેનું એક નામ. | પ્રજાપતિ; કુંભાર. | બુદ્ધિના દેવ. | બ્રહ્માની આઠ માંહેની એક કલા. આઠ કલાઃ રિદ્ધિ, સિદ્ધિ, ધૃતિ, લક્ષ્મી, મેઘા, કાંતિ, સ્વધા અને પ્રભા. | બ્રાહ્મણોનો મૂળ આદિ પુરુષ. | મત્સ્યપુરાણમાં જણાવેલ અઢાર માંહેનો એ નામનો એક શિલ્પ સંહિતાકાર. | યજ્ઞમાં ભાગ લેનાર માણસ. | યુધિષ્ઠિરના દિગ્વિજય વખતે રાજસૂય યજ્ઞમાં વ્યાસપદ સ્વીકારનાર વ્યક્તિ. | વાણીનો દેવ. | વિધાતા. | વિષ્ણુ. | વેદનો વિચાર કરનાર વ્યાસ. | શતાનંદ. | શિવનાં હજાર માંહેનું એક નામ. | ( જ્યોતિષ ) સત્તાવીશ માંહેનો એક યોગ. | સનાતન ધ્રુવ. | સમિતિનો અધ્યક્ષ. | સૂર્યનાં એકસો આઠ માંહેનું એક નામ; સૂર્યનું ઉદય વખતના સ્વરૂપનું નામ. | સૃષ્ટિ. | સ્તુતિના દેવ. | આસામ પ્રાંતમાં મેદાનમાં વસતી એ નામની એક જાતિ. | એ નામની જાતિનું માણસ. | એક જાતનું કૂકડું. તે દેખાવડુંતથા જાડું હોય છે. તેને એશિઅનાં બે જુદી જાતનાં કૂકડાંના સંયોગથી ઉત્પન્ન કરવામાં આવેલ છે. | એ નામની જાતિનું.