Home/Glossary
Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.
1 resultfor “Dhyãn” · clear
- dhyãn
- ( યોગ ) આઠ માંહેનું એ નામનું સાતમું અંગ; જે વસ્તુની ધારણા કરવામાં આવે તે જ વસ્તુમાં પ્રયત્ન વિના જ વૃત્તિઓની એકાકારતા. વિષયમાં અત્યંત તૃષ્ણાને રાગ કહે છે. એ રાગનો જેનાથી નાશ થાય તેને ધ્યાન કહે છે. યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સવિકલ્પ સમાધિ એ યોગના આઠ અંગ કહેવાય છે. ધ્યાન તે ધારણા અને સમાધિ વચ્ચેની અવસ્થા છે. જ્યારે યોગી પ્રત્યાહાર એટલે મનોવૃત્તિના એકત્રીકરણ વડે પોતાની ચિત્તની વૃત્તિઓ ઉપર અધિકાર મેળવી લે છે, ત્યારે તેને ચારે કોરથી પાછું ખેંચી લઈ નાભિ વગેરે સ્થાનોમાંથી કોઈ એક સ્થાને લગાડે છે. આને ધારણા કહે છે. ધારણીય વસ્તુની સાથે ચિત્ત પ્રત્યની એકતાનતા થઈ જાય એવી સ્થિતિએ ધારણા પહોંચે ત્યારે તેને ધ્યાન કહે છે. ધ્યાન જ્યારે છેલ્લી અવસ્થાએ પહોંચે ત્યારે તેને સમાધિ કહે છે. તેમાં ધ્યેય સિવાય કાંઈ રહેવા પામતું નથી, એટલે કે ધ્યાતા ધ્યેયમાં એટલો તન્મય થઈ જાય છે કે તેથી તે પોતાની સત્તા ભૂલી જાય છે. ધ્યાન ત્રણ પ્રકારનાં છેઃ સ્થૂલ ધ્યાન, જ્યોતિ ધ્યાન અને સૂક્ષ્મ ધ્યાન. યોગના મતે આધિભૌતિક, આધિદૈવિક, આધ્યાત્મિક અને તુરીય એવા ધ્યાનના ચાર પ્રકાર કહ્યા છે. વળી સગુણ ને નિર્ગુણ એવા ભેદથી બે પ્રકારનું ધ્યાન પણ કહેવાય છે. નામ રૂપ છોડી સન્માત્રનું ચિંતન તે કનિષ્ઠ ધ્યાન, ઘોર અને મૂઢ વૃત્તિમાંથી દુઃખ તજી સત્ ચિતનું ચિંતન તે મધ્યમ ધ્યાન, શાંત વૃત્તિમાં સત્ ચિત્ આનંદનું ચિંતન તે ઉત્તમ ધ્યાન અને વૃત્તિ રહિત ઔદાસીન્યમાં ચિંતન તે ઉત્તમોત્તમ ધ્યાન છે. બૌદ્ધ અને જૈનોમાં પણ ધ્યાન એક આવશ્યક અંગ છે. જૈન શાસ્ત્રોમાં ઉત્તમ સંહનન યુક્ત ચિત્તનો અવરોધ એટલે એક વિષયમાં અંતઃકરણની વૃત્તિનું સ્થાપન તેનું નામ ધ્યાન છે. જૈનોમાં પદસ્થ ધ્યાન, પિંડસ્થ ધ્યાન, રૂપસ્થ ધ્યાન અને રૂપાતીત ધ્યાન એવા ધ્યાનના ચાર પ્રકાર છે. આર્ત, રૌદ્ર, ધર્મ અને શુકલ એવા પણ ચાર પ્રકાર છે. આમાંથી ધર્મ ધ્યાન અને શુકલ ધ્યાન એ બે મોક્ષનાં કારણ છે. | ( જૈન ) આભ્યંતર તપના છ માંહેનો એક પ્રકાર; આત્મપ્રદેશોની નિષ્પ્રકંપતા; જ્ઞાનધારાને અનેક વિષયગામિની બનતી અટકાવી એક વિષયગામિની બનાવવી તે; ચિત્તના વિક્ષેપોનો ત્યાગ કરવો તે. પ્રાયશ્ર્ચિત, વિનય, વૈયાવચ્ચ, શાસ્ત્રપઠન, ધ્યાન અને કાયોત્સર્ગ એ છ આભ્યંતર તપ છે. | ઊંડો વિચાર; વિચારણમાં મગ્ન હોવું તે; ચિંતન; મનન; કલ્પના. | એક જ બાબત ઉપર બધી ઇંદ્રિયોનું વલણ; એકાગ્રતા; એકચિત્તના; મનને ખેંચી લઈ એક વસ્તુ કે વાત ઉપર સ્થિર રાખવું તે. વધુ + | ખંત; કાળજી. | ચિંતા; ફિકર. | પસંદ પડવું તે; પસંદગી. | ભક્તિમાર્ગના નવ માંહેનો એક પ્રકાર; પરમાત્મચિંતન; ભજન; નિદિધ્યાસન; ધ્યાનાભ્યાસ; ઈશ્વર સંબંધી વિચાર કરવો તે. મનન, કીર્તન, ધ્યાન, સ્મરણ, પાદસેવન, અર્ચન, વંદન, દાસ્ય અને આત્મનિવેદન એ ભક્તિના નવ પ્રકાર કહ્યા છે. વધુ + | ભાન; ખબર; ગમ; નજર; દૃષ્ટિ. વધુ + | મન; ચિત્ત; લક્ષ. વધુ + | શ્વોસચ્છ્વાસને સાઠ ઘડી સુધી રોકી કુંભક કરવો તે. | સમજશક્તિ; બુદ્ધિ. | સમાધિ; ધ્યેય પદાર્થમાં એકાગ્ર થવું તે. | ( જૈન ) સંયમ; કાયિક સ્થૂલ વ્યાપારને રોકવાનો પ્રયત્ન. | સ્મૃતિ; સ્મરણ. વધુ +