Home/Glossary
Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.
2 resultsfor “Jeev” · clear
- jeev
- ( વેદાંત ) અવિદ્યામાં પ્રતિબિંબિત ચૈતન્ય; અવિદ્યાની ઉપાધિવાળું ચૈતન્ય; મલિન પ્રકૃતિને વશ થઇને સંસાર પામ્યા કરનાર; મલ, વિક્ષેપ અને આવરણના પાશમાં બંધાઈ ગયેલ ચૈતન્ય. પુરુષના બે ભેદ છે: જીવ અને ઈશ્વર. મુંડકોપનિષદમાં કહ્યું છે કે, જીવરૂપ અને ઈશ્વરરૂપ બે પક્ષીઓ સાથે રહેનારાં ને પરસ્પર સખા છે. તેઓ એક શરીરરૂપ વૃક્ષમાં મળીને રહેલાં છે. તેમાં એક સૂક્ષ્મ શરીરરૂપ ઉપાધિવાળો જીવ છે, તે કર્મજન્ય સુખદુ:ખમય અનેક પ્રકારની વેદનાના અનુભવરૂપ સ્વાદવાળા ફળને અવિવેકથી ભોગવે છે અને જે નિત્ય શુદ્ધ, નિત્ય બુદ્ધ, નિત્ય યુક્ત સ્વભાવવાળા, સર્વજ્ઞ તથા શુદ્ધ સત્ત્વગુણપ્રધાન માયાની ઉપાધિવાળા ઈશ્વર છે તે ફળ ભોગવતા નથી. માત્ર તે તો ભોક્તાના તથા ભોગ્યના દ્રષ્ટા છે. આ જીવને જીવાત્મા પણ કહેવાય છે. એના વિશ્વ, તૈજસ અને પ્રાજ્ઞ એવા ત્રણ ભેદ છે. તેનાં છ લક્ષણ નીચે મુજબ છે: (૧) અલ્પજ્ઞા, (૨) અતૃપ્તિ, (૩) બોધ કરે ત્યારે થાય, (૪) પરતંત્રતા, (૫) આવરણવાળી દ્દષ્ટિ અને (૬) ચેતન શક્તિ. તેનું સ્વરૂપ નીચે મુજબ છે. તે હૃદયને વિષે રહેલ છે. અણુ સરખો સૂક્ષ્મ છે, ચૈતન્યરૂપ છે ને જાણનારો છે. પોતાની જ્ઞાનશક્તિએ કરીને નખથી શિખા પર્યંત સમગ્ર પોતાના દેહ પ્રત્યે વ્યાપીને રહ્યો છે અને અછેદ્ય, અભેદ્ય, અજર, અમર ઇત્યાદિક છે. સત્કર્મ અને કેટલાંક બીજાં સાધનથી એ જીવ પરમાત્મા થાય છે અર્થાત્ જેનો અંશ હતો તેમાં અભેદ થઇ જાય છે. આ સંબંધે નાથ સંગ્રહિત ઉપનિષદોની પ્રસ્તાવનામાં સ્પષ્ટીકરણ છે કે, છ પ્રકારના ભાવવિકારોથી અત્યંત રહિત અને વેદોનાં તત્ત્વમસિ આદિ મહાકાવ્યોના લક્ષ્યાર્થરૂપ જે પરમ તત્ત્વ છે તેને બ્રહ્મ કે પરબ્રહ્મ એવા નામથી કહેવામાં આવે છે. તે બ્રહ્મને આશરે તેની પ્રકૃતિ નામની કોઈ અનિર્વચનીય શક્તિ રહેલી છે. તે શક્તિ બ્રહ્મની સત્તાથી જીવોના કર્મસંસ્કારો ફળ દેવા તત્પર થાય ત્યારે આકાશાદિરૂપે પરિણામ પામી સર્વ જડ પદાર્થોરૂપે ને જીવોનાં અંત:કરણો, પ્રાણો, ઇંદ્રિયો ને શરીરોરૂપે પ્રતીત થાય છે. પ્રકૃતિના શુદ્ધ ભાગને માયા ને મલિન ભાગને અવિદ્યા કહેવામાં આવે છે. માયામાં સંક્રમિત થયેલ ચેતન ઈશ્વર ને અવિદ્યામાં સંક્રમિત થયેલ ચેતન જીવ કહેવાય છે. જીવના ચિત્તમાં મલ, વિક્ષેપ ને આવરણ ત્રણ દોષો થાય છે. જેમકે, કુકર્મ તથા કુવિચારથી પડેલા સંસ્કારો મલ કહેવાય છે. ઇંદ્રિયદ્વારા વા વિષયસ્મરણથી અંત:કરણનું જે વારંવાર પ્રબલ વેગથી વિષય ભણી ખેંચાવું તે વિક્ષેપ કહેવાય છે ને પોતાના કૂટસ્થ સ્વરૂપને ન જાણવું તે આવરણ કહેવાય છે. કામનાનો ત્યાગ કરી લૌકિક વૈદિક શુભ કર્મો કરવાથી શનૈ: શનૈ: ચિત્તના મલદોષની નિવૃત્તિ થાય છે. ચિત્તને કોઈ પણ યોગ્ય ધ્યેયમાં દીર્ઘ કાલ નિરંતર આદરપૂર્વક સ્થાપન કરવાથી ધીરે ધીરે ચિત્તનો વિક્ષેપ દોષ દૂર થાય છે અને સતશાસ્ત્ર સદયુક્તિઓના વેત્તા ને પરમ તત્ત્વમાં નિષ્ઠાવાળા પરમ કારુણિક આચાર્ય દ્વારા વેદાંતશાસ્ત્રના શ્રવણાદિ વડે નિજ સ્વરૂપનું અપરોક્ષ જ્ઞાન થવાથી ચિત્તના આવરણ દોષની અત્યંત નિવૃત્તિ થાય છે. આવરણની નિ:શેષ નિવૃત્તિ થયે જીવનું ભયપ્રદ ભવાટવિનું દુ:ખદ ભ્રમણ દૂર થાય છે ને તે અખંડાનંદરૂપે શાશ્વત વિરાજે છે. તાત્પર્ય કે, જ્યારે તે જીવ શાસ્ત્રોક્ત નિષ્કામ શુભ કર્મોથી પોતાના અંત:કરણને શુદ્ધ એટલે દ્રશ્ય વિષયોથી તૃષ્ણાથી રહિત કરે છે, બ્રહ્મધ્યાનથી પોતાના અંત:કરણની ચંચલતા દૂર કરી તેને સ્થિર કરે છે અને વિવેકાદિ ને શ્રવણાદિ બ્રહ્મજ્ઞાનનાં સાધનોથી પોતાના અંત:કરણને આત્માથી અભિન્ન બ્રહ્મના સાક્ષાત્કારવાળું કરે છે ત્યારે તે કૃતાર્થ થાય છે; અર્થાત્ કલ્પિત બંધથી જીવ રહિત થવારૂપ મોક્ષ પામે છે. જીવે બ્રહ્મરૂપ થવાની એટલે કે શિવરૂપ થવાની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરવી જોઇએ એવો સર્વ ઉપનિષદોનો ઉપદેશ છે. વધુ + | ( જ્યોતિષ ) અશ્લેખા નક્ષત્ર. | આજીવિકા; વૃત્તિ; ગુજરાન. | આંતરડી. | ઇચ્છા; ભાવ; મરજી. | ઉપયોગમાં આવે એટલે લાભ કરે તેવો વસ્તુમાં રહેલો તેનું તેનાપણું જેથી ગણાતું હોય એવો મુખ્ય ગુણ; શક્તિ; તેજ; ધર્મ; રસ; દમ; બળ; સાર. | એ નામનો સાત માંહેનો એક મરુત. શ્વસન, સ્પર્શન, વાયુ, અનિલ, મારુત, પ્રાણ અને જીવ એ સાત મરુત છે. | એક જાતની વનસ્પતિ; બકાન. | એક ઝાડ; જીવંતી વૃક્ષ. | કાર્યકારણનો સમૂહ. | ખંત; ચાનક; ખેપ. | ગુરુ; બૃહસ્પતિ. વધુ + | ચંદ્ર. વધુ + | ચેતનવાળું પ્રાણી; ચૈતન્ય જેની સાથે મળીને પ્રતીત થાય છે, આકાર ધરે છે, વધે છે, ઘટે છે અને સર્વ ક્રિયાઓ કરે છે તે; જીવધારી; નાના મોટા કોઈ પણ જાતના દેહને નામે ઓળખાતો પદાર્થ; ચૈતન્યવાળો પદાર્થ; દેહી; પ્રાણી; જંતુ, માણસ, `કીડા તથા પતંગ વગેરે બધાં જીવના બે પ્રકાર: યોનિજ અને અયોનિજ. યોનિજમાં જરાયુજ એટલે મનુષ્ય, પશુ, અંડજ એટલે પક્ષી વગેરે અને અયોનિજમાં સ્વેદજ એટલે જૂ, માંકણ વગેરે, ઉદભિજ્જ એટલે વૃક્ષ વગેરે. જીવની સાત અવસ્થા છે: (૧) અજ્ઞાન એટલે હું બ્રહ્મને જાણતો નથી એવી સમજ. (૨) આવરણ એટલે બ્રહ્મ નથી અને તે પ્રતીત થતું નથી એવી સમજ. (૩) ભ્રાંતિ એટલે દેહાદિમાં હુંપણાનું જ્ઞાન અને જગતમાં સત્યપણાની સમજ. (૪) પરોક્ષ જ્ઞાન એટલે શ્રી સદ્ગુરુ અને શાસ્ત્રોથી બ્રહ્મ છે એમ જાણવું તે. (૫) અપરોક્ષ જ્ઞાન એટલે હું બ્રહ્મ છું એમ પ્રત્યક્ષ જાણવું તે. (૬) શોકનાશ એટલે મારા બ્રહ્મ સ્વરૂપમાં શોક દુ:ખાદિ નથી એમ જાણવું તે. (૭) અતિહર્ષ એટલે બ્રહ્મ સ્વરૂપમાં જ્ઞાનથી નિરંકુશ ઊપજતી તૃપ્તિ. વૈષ્ણવ ધર્મ પ્રમાણે સંસારમાં ત્રણ પ્રકારના જીવ છે: પુષ્ટિ, મર્યાદા અને પ્રવાહી. પુષ્ટિ જીવો એટલે ભગવાનના અનુગ્રહને પાત્ર બનેલા જીવો. વેદાદિ શાસ્ત્રોથી મર્યાદા પ્રમાણે પોતાનું જીવન ચલાવે છે તે મર્યાદા જીવો. આસુરી જીવોમાં જ્ઞાન કે ભક્તિ કશું પણ હોતું નથી તે પ્રવાહી કહેવાય છે. તેઓ પોતાના સ્વાર્થની ખાતર બીજાંઓને પીડા કરતાં પણ અટકતા નથી. પુષ્ટિ જીવોને ભગવાને પોતના શ્રીઅંગમાંથી એટલે કાયામાંથી, મર્યાદા જીવોને વાચામાંથી અને પ્રવાહી જીવોને મનથી સર્જ્યા છે. પુષ્ટિ જીવો પ્રભુભક્તિપરાયણ, મર્યાદા જ્ઞાનાસક્ત અને પ્રવાહી જીવો સંસારાસક્ત હોય છે. દરેક જીવ ક્રમે ક્રમે પોતપોતાની વાસનાવશાત્ શરીરો ધારણ કરવાની શોધમાં જ હોય છે. આ મુજબ જુદા જુદા અનેકવિધ સૂક્ષ્મ પરમાણુઓ વાસનાવશાત્ જુદાં જુદાં અનંત શરીરો ધારણ કરે છે અને આ રીતે એક ગોલકમાંથી આવનાર સમૂહનો સ્થૂલ વ્યવહારમાં પરસ્પર સંબંધ બંધાઇ કોઇ મિત્ર, કોઇ શત્રુ, કોઇ સ્નેહી સંબંધી, પશુ, પક્ષી, વૃક્ષ, લતા, પત્ર ઇત્યાદિ સ્થાવર જંગમ અસંખ્ય ભેદોથી જગતમાં દ્દષ્ટિગોચર થાય છે અને પોતાનું કાર્ય સમાપ્ત થયે તેનો પુન: વિલય થાય છે. દેહધારી જીવોના ચાર વર્ગ છે: નારક, દેવ, તિર્યંચ અને મનુષ્ય. એમાંથી પહેલા બે વર્ગવાળા જીવોમાં ભવપ્રત્યય એટલે કે જન્મસિદ્ધ અવધિ જ્ઞાન થાય છે અને પછીના બે વર્ગોમાં ગુણપ્રત્યય એટલે કે ગુણોથી અવધિ જ્ઞાન થાય છે. વધુ + | જીવન; જન્મારો. જીવન દ્રવ્યમાં જ્ઞાન, દર્શન, સુખ અને વીર્ય એ ચાર વિશેષ ગુણ છે. આ ચાર ગુણોને સામાન્ય રીતે ચેતના કહે છે. | ( જૈન ) જીવાસ્તિકાય પદાર્થ. જીવ ત્રણ પકારના છે: (૧) નિત્યસિદ્ધ જીવ, (૨) મુક્ત જીવ અને (૩) બદ્ધ જીવ. તેમાં (૧) અર્હત આદિ જીવો નિત્ય સિદ્ધ જીવ કહેવાય છે. (૨) અર્હત આદિક નિત્યસિદ્ધ જીવોની શિષ્યપરંપરામાં રહેલા જીવો મુકત કહેવાય છે. (૩) આ કાળના જીવો બદ્ધ જીવો કહેવાય છે. જીવ બે પ્રકારનો ગણ્યો છે: સંસારી અને મુક્ત. સંસારી બે પ્રકારનો છે: સમનસ્ક અને અમનસ્ક. સમનસ્ક બે પ્રકારનો છે: સ્થાવર ને ત્રસ. સ્થાવરના પાંચ ભેદ અને ત્રસના ચાર ભેદ છે. સ્થાવર જીવ એક ઇંદ્રિયવાળા છે. ત્રસ બે, ત્રણ, ચાર અને પાંચ ઇંદ્રિયવાળા. એમ વિસ્તારથી જીવના ૫૬૩ ભેદ બતાવ્યા છે. વળી જીવના પૃથ્વીકાય, અપકાય, તેઉકાય, વાઉકાય, વનસ્પતિકાય અને ત્રસકાય એવા છ પ્રકાર છે. | જેની ઉપર પ્રાણીના જીવનનો આધાર હોય તે પદાર્થ; જેને લીધે દેહ અને ચૈતન્યના સંબંધનો નિર્વાહ થાય તે વસ્તુ; અન્ન, પાણી, વાયુ જેવાં ગુજરાનનાં સાધન. | નજર. | નવ તત્ત્વમાંહેનું પ્રથમ તત્ત્વ. વધુ + | નાનું ક્ષુદ્ર પ્રાણી; જંતુ; જીવાત. | પૂંજી; દોલત; પૈસો; મૂડી; સંપત્તિ; ધન. વધુ + | પ્રાણ વગેરે સમુદાયને ધારણ કરી રાખનાર લિંગ દેહ. પ્રાણ અને દેહાદિકનું ધારણ કરનાર જે અંત:કરણમાં પ્રતિબિંબરૂપ છે તે જીવ કહેવાય છે. | ફિકર; સંભાળ; લક્ષ; કાળજી. | બહારના સંબંધની સાથે અંદરના સંબંધની એકસરખી બેસણી. | બહુ વહાલું માણસ. | મગજની સારાસાર વિચારક શક્તિ. | મન; અંત:કરણ. | વિષ્ણુ; વિષ્ણુનાં હજાર માંહેનું એક નામ. જીવ એટલે જાણનાર પણ તે છે, ક્ષેત્રજ્ઞ પણ તે જ છે. દ્રશ્યને જાણનાર દ્રષ્ટા અને સાક્ષી પણ વિષ્ણુ છે. અનાત્મા એટલે જડ દેહને ને આત્માને જાણનાર પણ તે છે. પુન: વાસના યુક્ત થવાથી પુનરાવૃત્તિઓ કરનારા પણ વિષ્ણુ છે. પુન:સમષ્ટિ જીવ અને વ્યષ્ટિ જીવ અથવા જીવ અને જીવાભાસ પણ તે છે. પુન: અવિદ્યા, કર્મ અને વાસનાગ્રસ્ત થઇને ત્રણે કાળમાં આવર્તન પરિવર્તન કરનારા જીવ પણ તે જ છે. પુન: જીવ અને જીવાભાસોમાં અહંપણાની પ્રતીતિ કરનારા પણ વિષ્ણુ છે. પુન: બિંબ અને પ્રતિબિંબ સર્વ વિષ્ણુ છે. પુન:કર્મકર્તા અને કર્મફળભોક્તા જીવ પણ વિષ્ણુ છે. પુન: જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ એ ત્રણે દશામાં અને આ લોક, પરલોક તથા અપવર્ગ ગતિમાં તેમ જ ભૂ:, ભુવ:, સ્વ: એ ત્રણે લોકગતિમાં અસ્તિત્વપણે રહેનાર પણ વિષ્ણુ છે. | શરીરનું ચેતન; પ્રાણ; દેહધારીઓમાં જણાતું ચૈતન્ય; નહિ દેખાતું અને નહિ સ્વરૂપી એવું પરંતુ સર્વ કોઇને સમજાતું પ્રાણીઓમાં રહેલું કર્મ અને જ્ઞાનની ઇંદ્રિયોનું પ્રેરક તત્ત્વ; પોતાને અને અન્યને જાણનારૂં તત્ત્વ; જેથી પદાર્થ આપોઆપ મોટો થાય છે, હાલવા ચાલવા વગેરે કામો કરે છે તે શક્તિ. વધુ + | ( વેદાંત ) શરીરમાં રહેલો ચેતનનો આભાસ. ઘટાકાશ, જલાકાશ, મેઘાકાશ અને મહાકાશ એ ચાર વિભાગ જેમ મહાકાશમાં કલ્પાય છે તેમ ચેતનમાં પણ બ્રહ્મથી અભિન્ન આત્માનું સ્વરૂપ સમજવા માટે કૂટસ્થ, જીવ, ઈશ્વર અને બ્રહ્મ એવા ચાર વિભાગ કલ્પાય છે. જેમ પાણીથી ભરેલો ઘડો અને પાણીથી ભરેલા ઘડાએ રોકેલું આકાશ એ જલાકાશ કહેવાય છે, તેમ અજ્ઞાનના અંશ સહિત એ શરીર, તેણે રોકેલું ચેતન અને તેમાં પડેલો ચેતનનો આભાસ એ ત્રણ મળીને જીવ કહેવાય છે. અથવા જીવ જલાકાશ સમાન ગણાય છે અને ઈશ્વર મેઘાકાશ સમાન ગણાય છે. વાદળામાં રહેલાં જલકણોમાં જેમ આકાશનું પ્રતિબિંબ હોય તેમ માયામાં લીન થયેલી બુદ્ધિ વિષે રહેલી સૂક્ષ્મ વાસનાઓમાં ચેતનનું પ્રતિબિંબ પડેલું હોય છે. માયામાં પડેલા ચેતનના આભાસને માયાના પતિ, મહેશ્વર, અંતર્યામી, સર્વજ્ઞ, મહદ્દયોનિ ઇત્યાદિ કહે છે. | સંકર્ષણ; ક્ષેત્રજ્ઞ. | ( વેદાંત ) સુખાદિકનું સમવાયી કરણ. | કર્ણ. | જીવવાળું; જિંદગીવાળું; હયાતીવાળું; જીવતું; આયુષ્યવર્ધક. | જીવતા રહો એવો આશીર્વાદ.
- jeevãtmã
- આત્મા; જીવ. આત્મા જ્યારે પ્રાકૃત એટલે પ્રકૃતિના ગુણથી બદ્ધ હોય છે ત્યારે તે ક્ષેત્રજ્ઞ એટલે શરીરમાં રહેલો જીવાત્મા એ નામથી ઓળખાય છે. તે સંખ્યા, પરિમાણ, પૃથક્ત્વ, સંયોગ, વિભાગ, બુદ્ધિ, સુખ, દુ:ખ, ઇચ્છા, દ્વેષ, પ્રયત્ન, ધર્મ, અધર્મ અને સંસ્કાર એ ચૌદ ગુણો જીવાત્મામાં સ્વીકાર્યા છે. શરીરથી ભિન્ન એક જીવાત્મા છે. તેનાં અનેક પ્રમાણ શાસ્ત્રમાં આપેલાં છે. સાંખ્યદર્શનમાં આત્માને પુરુષ કહેલ છે અને તેને નિત્ય, ત્રિગુણશૂન્ય, ચેતનસ્વરૂપ, સાક્ષી, કૂટસ્થ, દ્રષ્ટા, વિવેકી, સુખદુ:ખથી શૂન્ય, મધ્યસ્થ અને ઉદાસીન માનેલ છે. આત્મા અથવા પુરુષ અકર્તા છે, તે કોઇ કાર્ય કરતો નથી. બધાં કાર્ય પ્રકૃતિ કરે છે. પ્રકૃતિનાં કાર્યને આપણે આત્માનાં કાર્ય સમજીએ છીએ તે ભ્રમ છે. આત્મા કોઈ કામ કરતો નથી કે સુખદુઃખાદિ ફળ ભોગવતો નથી. સુખદુ:ખ આદિ ભોગવવાં એ બુદ્ધિનો ધર્મ છે. આત્મા બંધાતો નથી, આત્મા મુક્ત થતો નથી. કઠોપનિષદમાં આત્માનું પરિમાણ અંગુષ્ઠમાત્ર લખ્યું છે. આ ઉપર સાંખ્યના ભાષ્યાકાર વિજ્ઞાનભિક્ષુએ બતાવ્યું છે કે અંગુષ્ઠમાત્ર એટલે અત્યંત સૂક્ષ્મ સમજવાનું છે. યોગ અને વેદાંતદર્શન પણ આત્માને સુખદુ:ખાદિનો ભોક્તા નથી માનતા. ન્યાય, વૈશેષિક અને મીમાંસાદર્શન કર્મોનો કર્તા અને ફળનો ભોક્તા માને છે. વેદાંતદર્શનમાં જીવાત્મા અને પરમાત્મા એક માનેલ છે. ઉપાધિયુક્ત હોવાથી જીવાત્મા પોતાને જુદો સમજે છે. પૂર્ણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતાં આ ભ્રમ મટે છે અને જીવાત્મા બ્રહ્મસ્વરૂપ બની જાય છે. સાંખ્ય, વેદાંત, યોગ વગેરે બધા જીવાત્મા નિત્ય માને છે. બૌદ્ધદર્શન અનુસાર જેમ બધા પદાર્થ ક્ષણિક છે તે જ પ્રમાણે આત્મા છે. જીવાત્મા એક ક્ષણમાં ઉત્પન્ન થાય છે અને બીજી ક્ષણે નષ્ટ થાય છે. આથી ક્ષણિક જ્ઞાનનું નામ જ આત્મા છે. આ ક્ષણિક જ્ઞાન સિવાય કોઈ નિત્ય અથવા સ્થિર આત્મા નથી. માધ્યમિક શાખાના બૌદ્ધ તો આ ક્ષણિક વિજ્ઞાનરૂપ આત્માનો પણ સ્વીકાર નથી કરતા. બધાંને તેઓ શૂન્ય માને છે. તેઓ કહે છે કે જો કોઇ વસ્તુ સત્ય હોય તો બધી અવસ્થામાં તે રહે. યોગાચાર શાખાના બૌદ્ધ આત્માને ક્ષણિક વિજ્ઞાનસ્વરૂપ માને છે અને આ વિજ્ઞાનને બે પ્રકારના કહે છે: પ્રવૃત્તિ વિજ્ઞાન અને આલય વિજ્ઞાન. જાગ્રત અને સુપ્ત અવસ્થામાં જે જ્ઞાન થાય છે તેને પ્રવૃત્તિ વિજ્ઞાન કહે છે અને સુષુપ્તિ અવસ્થામાં જે જ્ઞાન થાય છે તેને આલય વિજ્ઞાન કહે છે. આ જ્ઞાન આત્માને થાય છે. જૈનદર્શન આત્માને ચિરસ્થાયી અને પ્રત્યેક પ્રાણીમાં પૃથક્પૃથક્ માને છે. ઉપનિષદોમાં જીવાત્માનું સ્થાન હૃદયને માન્યું છે, પણ આધુનિક પરીક્ષાઓથી એ વાત સારી રીતે પ્રકટ થઈ ચૂકી છે કે સમસ્ત ચેતન વ્યાપારનું સ્થાન મસ્તિષ્ક છે. મસ્તિષ્કને બ્રહ્માંડ પણ કહે છે. ચંદ્રમા મનસો જાત: એ વેદોક્તિ અનુસાર માનસિક થતાં કર્મ એટલે સંકલ્પ વિકલ્પ મનુષ્યોના શ્વાસોચ્છ્વાસ વડે નાસિકા દ્વારા બહાર નીકળી પ્રથમ અંતરાળમાં જઈ ત્યાંથી આ ગોલકની ઉપર આવેલા ચંદ્રગોલકમાં જઈ ત્યાં પુંજરૂપે એટલે બારીક રેતીના કણોના મોટા ઢગલારૂપે પહાડોની જેમ એકત્ર થાય છે, તથા જીવાત્મા એક દેહ છોડીને જ્યારે ત્યાં જાય છે ત્યારે તે ઢગલામાંથી તથા વાચિક કર્મોના થયેલા પુંજરૂપ ઢગલાઓમાંથી દૃઢ અને તીવ્ર વાસનાવશાત્ પરિપક્વ અને ભોગવવા લાયક એવો કેટલોક અંશ લઈ મેઘ, વિદ્યુત, સૂર્યકિરણ ઇત્યાદિ દ્વારા પૃથ્વીમાં પ્રવેશી રેત અને વીર્યરૂપે તેનો પિંડ બની અંડજ, જારજાદિ ચાર પ્રકારનાં પ્રાણીરૂપે કિંવા પહાડ, વનસ્પતિ ઇત્યાદિ સ્થાવરરૂપે પ્રકટે છે કિંવા જન્મ લે છે. આ પ્રમાણે અનંતકાળ સુધી થયે જાય છે. જેમ પક્ષીઓને બે પાંખો હોય છે તેમ જીવાત્મા અને પરમાત્માને પણ ક્રિયાશક્તિ અને જ્ઞાનશક્તિરૂપી બબ્બે પાંખો છે. તે શરીરરૂપી વૃક્ષ ઉપર છે. વ્રશ્ર્વ ઉપરથી વૃક્ષ થયું છે એટલે છેદી શકાય એવું આ શરીરરૂપી વૃક્ષ છે. તે અસંગ શસ્ત્રથી છેદાય છે. તેમાં જીવાત્મા ભોક્તા છે અને પરમાત્મા સાક્ષી છે. અવિદ્યારૂપ મોહભ્રમની શરૂઆત થઇ ત્યારથી જીવાત્માનું પરિવર્તન થતાં થતાં તે ક્રમે સ્થાવર ને જંગમ આકૃતિઓ એટલે યોનિઓને ધારણ કરે છે. અર્થાત્ જન્મ લે છે. બાદ અંડજ, જારજાદિ જીવયોનિમાં કૃમિ, કીટ, પતંગ, પક્ષી, પશુ ઇત્યાદિ યોનિઓમાં ક્રમે જન્મ લે છે. આ પ્રમાણે જીવાત્માની આકૃતિ એટલે યોનિ લેવાની એકંદર સંખ્યા ૮૪ લાખની છે. જીવાત્માને કેટલીક વખતે તાત્કાલિક શરીર મળે છે, જ્યારે કેટલીક વખતે લિંગદેહરૂપે અનંત કલ્પો સુધી અત્યંત કરુણ એવી દુ:ખદ સ્થિતિમાં અંતરાળમાં જ ભટકવાનો પ્રસંગ આવે છે. એ જેના તેની વાસનાઓ ઉપર અવલંબીને હોય છે. જ્યારે તેને આત્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઇ, સ્વાનુભવ મળી આત્મસાક્ષાત્કાર થાય છે, ત્યારે જ તે મહાન દુર્ઘટ અને અભેદ્ય એવા ચક્રમાંથી છૂટી શકે છે. એવો આ નિયતિનો ખેલ ઈશ્વરીય સત્તાથી ચાલી રહેલો છે. વેદાંત પ્રમાણે પરમાત્મા, જીવાત્મા અને સપરિવાર પ્રકૃતિ એ ત્રણમાં પણ જીવાત્મા મુખ્ય છે, કેમકે જીવાત્માને માટે સપરિવાર પકૃતિનું અસ્તિત્વ છે. એ પ્રકૃતિને ભોગવી અને ત્યાગીને પરમ પિતાની પાસે પહોંચવાનું છે. તાત્પર્ય કે જીવાત્મા એટલે પરમાત્માની પ્રાપ્તિનો અધિકારી જીવ. આ કારણે જીવાત્મા મુખ્ય છે. વધુ + | દેહમાં રહેલો જે જીવ હું એમ માને છે તે; હુંપણાની જીવ; દેહભિમાની આત્મા; ચેતન. | માયાના બંધનવાળો દેહમાં રહેલો આત્મા; દેહી; કર્મ કરનાર અને ભોગવનાર જીવ. | નાના નાના જીવો.