Home/Glossary

Glossary

Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.

1 resultfor “Nar-Nãrãyan” · clear

Nar-Nãrãyan: ઋષભદેવ. | ( પુરાણ ) તપશ્ર્ચર્યા કરી ભરતખંડના જીવોનું કલ્યાણ કરવા માટે ભગવાને લીધેલો એ નામનો એક અવતાર; વિષ્ણુના ચોવીશ માંહેનો પાંચમો અવતાર. | ( પુરાણ ) સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાંના ધર્મ ઋષિની મૂર્તિ નામની પત્નીને વિષ્ણુના અંશથી થયેલો એ નામનો પુત્ર. | અર્જુન અને કૃષ્ણ. | ધર્મ અને અહિંસાના પુત્રો. | વિષ્ણુના અવતારરૂપ મનાતા એ નામના બે ઋષિ. કહેવાય છે કે, નર અને નારાયણ બે ભાઈ હતા. તેમાં નારાયણ મોટા હતા. મહાભારતમાં લખ્યું છે કેઃ એક વાર તેઓ ગંધમાદન પર્વત ઉપર તપશ્ર્ચર્યા કરતા હતા. તે વખતે દક્ષનો યજ્ઞ ચાલતો હતો. તે યજ્ઞમાં રુદ્રને આમંત્રણ થયું ન હતું, તેથી ગુસ્સે થઈને દક્ષનો યજ્ઞ નષ્ટ કરવા માટે રુદ્રે એક શૂળ ફેક્યું હતું. આ શૂળ યજ્ઞ નષ્ટ કરીને ઘણા જોરથી નારાયણની છાતી ઉપર આવ્યું. તે વખતે નારાયણના હુંકારથી હાર પામીને તે પાછું રુદ્ર પાસે ગયું. આથી ગુસ્સે થઇને રુદ્ર નરનારાયણ ઉપર ચડી આવ્યા. નારાયણે રુદ્રનું ગળું પકડ્યું અને નરે તેને મારવા એક સળી ફેંકી તે મોટું પશુ બની ગઈ. નારાયણ અને રુદ્ર વચ્ચે ભારે યુદ્ધ થયું. આથી પૃથ્વી અને આકાશમાં અનેક પ્રકારના ઉપદ્રવ થવા લાગ્યા. જ્યારે બ્રહ્માએ આવીને રુદ્રને સમજાવ્યા કે તે ખુદ નારાયણનો અવતાર છે, ત્યારે રુદ્રે પ્રાર્થના કરીને નારાયણને પ્રસન્ન કર્યા. ઉપરાંત રુદ્રને નરનારાયણ સાથે ઘાટી મિત્રાચારી થઈ. મહાભારતના નારાયણીયાખ્યાન લખ્યું છે કેઃ પરબ્રહ્મના અવતાર નર તથા નારાયણ નામના બે ઋષિઓએ નારાયણી એટલે ભાગવત ધર્મનો પ્રચાર કર્યો હતો અને તેમના કહેવાથી જ્યારે નારદ ઋષિ શ્વેતદ્વીપ ગયા હતા ત્યારે ખુદ ભગવાને તેને આ ધર્મનો ઉપદેશ કર્યો હતો. દેવી ભાગવતમાં લખ્યું છે કેઃ બ્રહ્માના પુત્ર ધર્મે દક્ષની દશ કન્યા સાથે વિવાહ કર્યો હતો, જેનાથી હરિ, કૃષ્ણ, નર અને નારાયણ નામના ચાર પુત્રો થયા હતા. આમાંથી હરિ અને કૃષ્ણ યોગાભ્યાસ કરતા હતા અને નર તથા નારાયણ હિમાલય ઉપર કઠણ તપશ્ર્ચર્યાનો ભંગ કરવા માટે કામ, ક્રોધ અને લોભને સરજી તે ત્રણને નરનારાયણ સામે મોકલ્યા. પણ તેમના તપમાં ભંગ પડ્યો નહિ. તેથી ઇંદ્રે કામદેવનું શરણ લીધું. કામદેવ પોતાની સાથે વસંત, રંભા, તિલોત્તમા વગેરે અપ્સરા લઇ નરનારાયણ પાસે પહોચ્યો. તે વખતે અપ્સરાના ગાન વગેરેથી નરનારાયણની આંખો ઊઘડી. તેમણે બધી વાત જાણી લીધી અને તરત પોતાની જાંઘમાંથી ઉર્વશી નામની બહુ સુંદર અપ્સરા પેદા કરી. વળી ઇંદ્રની મોકલેલી હજારો અપ્સરા ની સેવા કરવા માટે તેમણે તેમનાથી પણ સુંદર હજારો દાસીઓ ઉત્પન્ન કરી. આથી બધી અપ્સરા નરનારાયણની સ્તુતિ કરવા લાગી. વળી તેઓએ નારાયણ પાસે એવું વરદાન માગ્યું હતું કે, તમે અમારા પતિ થાઓ. આથી તેમણે કહ્યું હતું તે, દ્વાપરમાં જ્યારે હું અવતાર લઇશ, ત્યારે તમે રાજકુળમાં અવતરશો અને તે વખતે તમારી ઇચ્છા પૂર્ણ થશે. આ પ્રમાણે નારાયણ કૃષ્ણ થયા હતા અને નર અર્જુન થયા હતા. કાલિકાપુરાણમાં લખ્યું છે કેઃ મહાદેવે જ્યારે શરભ પક્ષીનું રૂપ ધારણ કરી પોતાના દાંત વડે નરસિંહના બે ટુકડા કરી નાખ્યા, ત્યારે નરસિંહના નરરૂપી અર્ધા ભાગમાંથી નર અને સિંહરૂપી અર્ધાભાગમાંથી નારાયણ થયા હતા.