Home/Glossary
Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.
1 resultfor “Niyam” · clear
- niyam
- અવશ્ય ભાવના. | આચાર; આચરણ. | આજ્ઞા; હુકમ; આદેશ; શાસન. | આપ્તવચન; કથન. | આવશ્યક ધાર્મિક વિધિ. | ઈશ્વરમાં મન લગાડવું તે. | ( કાવ્ય ) એ નામનો એક અર્થાલંકાર. તેમાં કોઈ વાતનો એક જ સ્થાન ઉપર નિયમ કરવામાં આવે એટલે કે તે બાબત હોવાનું એક જ સ્થાને બતાવવામાં આવે. તેના બે ભેદ છેઃ અપ્રશ્નપૂર્વક અને પ્રશ્રપૂર્વક. | એક પ્રકારનો અર્થદોષ. | કબૂલત. | ચિત્તનું દમન કરવું તે; સંયમ; વશ કરવું તે; નિગ્રહ કરવો તે; અટકાવવું તે. કોઈ પણ પ્રાણીની હિંસા ન કરવી, સર્વ ઉપર સમાન ભાવ રાખવો, સત્ય બોલવું, જે આવી મળે તેમાં સંતોષ રાખી કોઈની પાસે પણ માગવા ન જવું, શૌચ, તપ, સ્વાધ્યાય, ઈશ્વરપ્રણિધાન વગેરે નિત્યનાં કર્મો કરવાં એ યમનિયમનાં સ્પષ્ટ અને સરળ સ્વરૂપો ગણાય છે. | ( યોગ ) જન્મના હેતુભૂત કામ્યધર્મથી નિવૃત્ત કરીને મોક્ષના હેતુભૂત નિષ્કામ ધર્મમાં પ્રેરણા કરનાર તપ વગેરે ક્રિયા. | ટેક; વ્રત; પ્રતિજ્ઞા. સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયમાં મુખ્ય અગિયાર નિયમ પાળવાના કહ્યા છે: (૧) હિંસાનો ત્યાગ, (૨) પરસ્ત્રીનો ત્યાગ, (૩) માંસભક્ષણનો ત્યાગ, (૪) મદ્યપાનનો ત્યાગ, (૫) વિધવાસ્પર્શનો ત્યાગ, (૬) આત્મઘાતનો ત્યાગ, (૭) ચોરીનો ત્યાગ, (૮) મિથ્યા અપવાદનો ત્યાગ, (૯) દેવ નિંદાનો ત્યાગ, (૧૦) ન ખપતું ખાવું નહિ અને (૧૧) વિમુખના મુખની કથા સાંભળવી નહિ. પાતંજલ યોગસૂત્રમાં પાંચ નિયમ કહ્યા છેઃ (૧) શૌચ, (૨) સંતોષ, (૩) તપ, (૪) સ્વાધ્યાય અને (૫) ઈશ્વરપ્રણિધાન. આ બધી ક્રિયાના પાલનને નિયમ કહે છે. શ્રીમદ્દ ભાગવતના એકાદશ સ્કંધના ૧૯ મા અધ્યાયમાં બાર નિયમ કહેલા છે: (૧) અંતરનું શૌચ, (૨) બહારનું શૌચ, (૩) જપ, (૪) તપ, (૫) હોમ, (૬) ધર્મમાં આદર, (૭) અતિથિસત્કાર, (૮) પરમાત્માનું પૂજન, (૯) તીર્થોમાં ફરવું, (૧૦) પરના શુભને માટે ઉદ્યોગ, (૧૧) સંતોષ અને (૧૨) આચાર્યની સેવા. યોગકૌસ્તુભમાં નિયમના દશ પ્રકાર કહ્યા છે: (૧) તપ, (૨) સંતોષ, (૩) આસ્તિક્ય, (૪) દાન, (૫) ઇશ્વરપૂજન, (૬) સિદ્ધાંતવાક્યનું શ્રવણ, (૭) મતિ, (૮) લજ્જા, (૯) જપ અને (૧૦) હોમ. યાજ્ઞવલ્કય સંહિતામાં હોમને સ્થાને વ્રત કહેલ છે. યાજ્ઞવલ્કય સ્મૃતિમાં દશ નિયમ ગણાવવામાં આવ્યા છે: સ્નાન, મૌન, ઉપવાસ, યજ્ઞ, વેદપાઠ, ઇંદ્રિયનિગ્રહ, ગુરુસેવા, શૌચ, અક્રોધ અને અપ્રમાદ. જૈનશાસ્ત્રમાં ગૃહસ્થધર્મની અંદર બાર પ્રકારના નિયમ કહેલા છે: પ્રાણાતિપાત વિરમણ, મૃષાવાદ વિરમણ, અદત્તાદાન વિરમણ, મૈથુન વિરમણ, પરિગ્રહ વિરમણ, દિગ્વ્રત, ભોગોપભોગ નિયમ, અનર્થદંડનિષેધ, સામાયિક શિક્ષાવ્રત, દેશાવગાશિક શિક્ષાવ્રત, પોષધ અને અતિથિસંવિભાગ. વધુ + | ઠરાવ; નિર્ણય. | ધારો; કાયદો; ધોરણ; રિવાજ; દસ્તૂર; પ્રથા; સિદ્ધ પરંપરા; પરાપૂર્વથી ચાલતી આવેલી રીત. વધુ + | નિયમિતપણું. | નિશ્ચલ. | પરમેશ્વર; નિયંતા. | ફરજ. જેમકે, મારે આવવું જોઈએ એવો નિયમ નથી એટલે આવવાની મારી ફરજ નથી. | બંધન; નિમંત્રણ. | મર્યાદા; હદ. જૈન ગ્રંથોમાં દરરોજને માટે દ્રવ્ય નિયમ, વિનય નિયમ, ઉપાનહ નિયમ, તાંબૂલ નિયમ, આહાર નિયમ, વસ્ત્ર નિયમ, પુષ્પ નિયમ, વાહન નિયમ, શચ્ચા નિયમ વગેરે ચૌદ વસ્તુઓનો નિયમ ધારવા કહેલ છે. | મહાદેવ. | મીમાંસાની એક વિધિ. | ( યોગ ) યોગનાં આઠ માંહેનું એક અંગ. યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન ને સમાધિ આ અષ્ટાંગયોગ વડે અસંપ્રજ્ઞાત યોગ સુખપૂર્વક પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. યોગનાં આઠ અંગોમાં એક નિયમ પણ છે. શૌચ, સંતોષ, તપસ્યા, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વરપ્રણિધાન એ બધી ક્રિયાઓના પાલનને નિયમ કહે છે. શૌચ બે પ્રકારના છે: બાહ્ય અને આભ્યંતર. જળ, માટી આદિથી શરીરને સાફ કરવું તે બાહ્ય શૌચ છે અને કરુણા, મૈત્રી, ભક્તિ આદિ સાત્ત્વિક વૃત્તિઓને ધારણ કરવી તે આભ્યંતર શૌચ છે. આવશ્યકથી અધિકની ઇચ્છા ન કરવી તે સંતોષ છે. ગરમી, શરદી સહન કરવી, ધર્મશાસ્ત્રોમાં લખેલ કૃચ્છ્ર, ચાંદ્રાયણ આદિ વ્રતો કરવાં તેનું નામ તપ છે. બધાં કાર્યો ઈશ્વરના નામે કરવાં તે ઈશ્વરપ્રણિધાન છે. | રીત; ચાલ. | વિષ્ણુના હજાર માંહેનું એક નામ. તે પોતપોતાના અધિકારમાં પ્રજાને નિયમિત કરે છે તેથી તે નિયમ કહેવાય છે. | વેદાભ્યાસ. | વ્રત; પ્રતિજ્ઞા; સોગન. વધુ + | શરત. | સજાતીય વૃત્તિઓના પ્રવાહ વધારી વિજાતીય વૃત્તિઓનો પ્રવાહ ઘટાડવો તે. | સિદ્ધ વાત; ઠરેલી બાબત. | સિદ્ધાંત. | સ્વીકાર.