Home/Glossary
Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.
1 resultfor “Shruti” · clear
- Shruti
- ( પુરાણ ) એ નામના એક બ્રહ્મર્ષિ. | કાટખૂણ ત્રિકોણમાં કાટખૂણાની સામેની બાજુ. | કાન; શ્રવણેંદ્રિય; શ્રોત. વધુ + | ( પિંગળ ) ચારની સંજ્ઞા. | ( વેદાંત ) જે પદને પોતાનો અર્થ કહેવાને બીજા પદની અપેક્ષા ન હોય તે; પોતાના પ્રમાણ માટે કોઈની અપેક્ષા ન રાખનાર શબ્દ. | ( સંગીત ) દરેક રાગમાં કોમળ કરતાં પણ જે વધારે કોમળ અને તીવ્ર કરતાં પણ વધારે તીવ્ર સ્વરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તે. | ધ્વનિ; અવાજ. | નાદનો એક ભેદ. ઉત્પત્તિસ્થાન પ્રમાણે આહત નાદના ત્રણ પ્રકાર માન્યા છેઃ હૃદયનો તે મંદ્ર, કંઠનો તે મધ્ય અને માથાનો તે તાર. એ દરેક સ્થાનથી જેટલા જુદી જુદી જાતના નાદ થઈ શકે છે તેને શ્રુતિઓ કહે છે. જુદા અવાજોને તે ભિન્ન છે એમ પારખી શકાય છે માટે જ એને શ્રુતિઓ કહી છે. કેટલાક સમર્થ વિદ્વાનો ૨૨ શ્રુતિઓને માન્ય ગણે છેઃ (૧) તીવ્રા, (૨) કુમુદ્વતી, (૩) મંદા, (૪) છંદોવતી ( આ ચાર શ્રુતિ ઉપર ષડ્જ સ્વરનું સ્થાન છે. ), (૫) દયાવતી, (૬) રંજની, (૭) રક્તિકા ( આ ત્રણ શ્રુતિ ઉપર ઋષભ સ્વરનું સ્થાન છે. ), (૮) રૌદ્રી, (૯) ક્રોધા ( આ બે શ્રુતિ ઉપર ગાંધાર સ્વરનું સ્થાન છે. ), (૧૦) વજ્રિકા, (૧૧) પ્રસારિણી, (૧૨) પ્રીતિ, (૧૩) માર્જની ( આ ચાર શ્રુતિ ઉપર મધ્યમ સ્વરનું સ્થાન છે. ), (૧૪) ક્ષિતિ, (૧૫) રક્તા, (૧૬) સંદીપિની, (૧૭) આલાપિની ( આ ચાર શ્રુતિ ઉપર પંચમ સ્વરનું સ્થાન છે. ), (૧૮) મદંતિ, (૧૯) રોહિણી, (૨૦) રમ્યા ( આ ત્રણ શ્રુતિ ઉપર ધૈવત સ્વરનું સ્થાન છે. ), (૨૧) ઉગ્રા અને (૨૨) ક્ષોભિણી ( આ બે શ્રુતિ ઉપર નિષાદ સ્વરનું સ્થાન છે ). કેટલાક વળી ૬૬ ભેદ સ્વીકારી જુદી જુદી ૬૬ શ્રુતિઓ છે એમ કહે છે. તેમાં મંદ્ર સ્થાનીય ૨૨ શ્રુતિ આ પ્રમાણે છેઃ (૧) મંદ્રા, (૨) અતિ મંદ્ર, (૩) ઘોરા, (૪) ઘોરાતરા, (૫) મંડના, (૬) સૌમ્યા, (૭) સુમના, (૮) પુષ્કરા, (૯) શંખિની, (૧૦) નીલા, (૧૧) ઉત્પલા, (૧૨) અનુનાસિકા, (૧૩) ઘોષાવતી, (૧૪) નીલનાદા, (૧૫) આવર્તિની, (૧૬) રણદા, (૧૭) એક ગંભીન, (૧૮) દીર્ઘતારા, (૧૯) નદિની, (૨૦) મંદ્રજા, (૨૧) સુપ્રસન્ના અને (૨૨) નિનદા. મધ્યસ્થાનીય ૨૨ શ્રુતિ આ પ્રમાણે છેઃ (૧) નાદીંતા, (૨) નિષ્કલા, (૩) ગૂઢા, (૪) સકલા, (૫) મધુરા, (૬) ગલી, (૭) એકાક્ષરા, (૮) ભૃગજાતિ, (૯) રસગીતી, (૧૦) સુરજિકા, (૧૧) પૂર્ણા, (૧૨) અલંકરિણી, (૧૩) વાંશિકા, (૧૪) વૈણિકા, (૧૫) ત્રિસ્થલી, (૧૬) સુસ્વરા, (૧૭) સૌમ્યા, (૧૮) ભાષાંગી, (૧૯) વાર્તિકા, (૨૦) સંપૂર્ણા, (૨૧) પ્રસન્ના અને (૨૨) સર્વવ્યાપિનિકા. તાર સ્થાનીય ૨૨ શ્રુતિ આ પ્રમાણે છેઃ (૧) ઈશ્વરી, (૨) કૌમારી, (૩) સવરાલી, (૪) ભોગવીર્યા, (૫) મનોરમા, (૬) સુસ્નિગ્ધા, (૭) દિવ્યાંગા, (૮) સુલલિતા, (૯) વિદ્રુમા, (૧૦) મહાર્કા, (૧૧) શઙ્ગિની, (૧૨) રાકા, (૧૩) લજ્જા, (૧૪) કાલી, (૧૫) સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મા, (૧૬) પુષ્ટા, (૧૭) સુપુષ્ટિકા, (૧૮) વિસ્પષ્ટા, (૧૯) ફોકરી, (૨૦) કરાલી, (૨૧) વિસ્ફોટાંતા અને (૨૨) ભેદિની એ પ્રમાણે ૬૬ શ્રુતિઓ માને છે. સ્વરની અપેક્ષાએ પ્રાચીન ૨૨ શ્રુતિઓ આ પ્રમાણે છેઃ (૧) શુદ્ધ સ, (૨) પૂર્વ રિ, (૩) કોમળ રિ, (૪) શુદ્ધ રિ, (૫) કોમળ ગ, (૬) શુદ્ધ ગ, (૭) સાધારણ ગ, (૮) અંતર ગ, (૯) મૃદુ મ, (૧૦) શુદ્ધ મ, (૧૧) તીવ્ર મ, (૧૨) તીવ્રતર મ, (૧૩) તીવ્રતમ મ, (૧૪) શુદ્ધ પ, (૧૫) પૂર્વ ધ, (૧૬) કોમળ ધ, (૧૭) શુદ્ધ, (૧૮) કોમળ નિ, (૧૯) શુદ્ધ નિ, (૨૦) કૌશિક વિ, (૨૧) કાકલી નિ અને (૨૨) મૃદુ સ. | બાહ્ય વસ્તુદ્વારા બોધ પામી મોક્ષે જનાર સ્ત્રી. | લોકવાયકા; સાંભળેલી વાત; ક્વિંદંતી. | વેદ. વેદ એટલે જ્ઞાન. તે જ્ઞાનનો અનુભવ પરમાત્મા પાસેથી તપશ્ચર્યાદિ બળે પોતાના અંતરાત્મામાં આવ્યો એટલે અંતઃકરણમાં સંભળાયો તેથી તેને શ્રુતિ કહે છે. શ્રુતિ શબ્દમાં મૂળ શ્રુ ધાતુ છે એનો અર્થ સાંભળવું એવો થાય છે. એ અર્થ તરફ દૃષ્ટિ કરતાં જે સંભળાય તે શ્રુતિ, એવો શ્રુતિ શબ્દનો અર્થ થાય છે. એટલે કે, આ અર્થ પ્રમાણે તો દુનિયામાં જેટલા માદો માણસ જાતથી સાંભળી શકાય છે તે બધાને શ્રુતિ કહી શકાય. શ્રુ સાંભળવું ધાતુને કરણ અર્થમાં કારક પ્રત્યય લગાડવાથી શ્રુતિ શબ્દ સિદ્ધ થાય છે. સૃષ્ટિના આરંભકાળ બ્રહ્માથી આજ સુધીના મનુષ્યો સર્વ વિદ્યાઓ સાંભળતા આવ્યા છે તેને લીધે વેદનું નામ શ્રુતિ નામ છે. વધુ + | સાંભળવું તે. | સીતાનાં સહસ્ત્ર માંહેનું એક નામ.