Home/Glossary

Glossary

Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.

3 resultsfor “agni” · clear

agni: અગ્નિખૂણાનો દેવ. | અજમોદ. | ( પુરાણ ) અવધૂતનો એ નામનો એક ગુરુ. | ( પુરાણ ) ઇંદ્રસાવર્ણિ નામના ચૌદમા મન્વંતરમાં થનાર સપ્તર્ષિમાંનો એ નામનો એક ઋષિ. | ( ખગોળ ) એ નામનો એક તારો; `બીટા ટૌરી, નૅથ`. વધુ + | ( બૌદ્ધ ) કામ, ક્રોધ, મોહ, જાતિ, જરા, મરણ, શોક, પરિદેવ, દુઃખ, દૌર્મનસ્ય અને ઉપાયાસ એ ૧૧માંથી દરેક. | ( ખગોળ ) કૃત્તિકા નક્ષત્ર. | ( ખગોળ ) કૃત્તિકા નક્ષત્રનો અધિષ્ઠાતા દેવ. | ગાયત્રીના ૨૪ દેવતા માંહેનો એ નામનો એક. | ચિત્રકનું ઝાડ; કેમકે તેના મૂળની છાલમાં અગ્નિની પેઠે ફોલ્લો ઉત્પન્ન કરવાનો ગુણ છે. | જઠરાગ્નિ; ખોરાક પચાવનારી શક્તિ. ભૂખ, તરસ, નિદ્રા, આળસ અને સંગ એ પાંચ અગ્નિની પ્રકૃતિ છે. | જુસ્સો; ક્રોધ; આવેશ. | ( પુરાણ ) તામસ નામના ચોથા મન્વંતરના સપ્તઋષિમાંનો એ નામનો એક. | તેજ; પાંચ મુખ્ય તત્ત્વમાંનું એ નામનું એક તત્ત્વ. | ત્રણની સંજ્ઞા, કારણકે મુખ્ય અગ્નિ ત્રણ છે. | ( પુરાણ ) દક્ષક્ન્યા અને અગ્નિની ધર્મપત્ની વસુને પેટે થયેલા અષ્ટવસુમાંનો એ નામનો પાંચમો દીકરો. એને વસોર્ધારા નામે સ્ત્રી અને દ્રવિણક નામે દીકરો હતાં. | દેવતા. વૈદક મત મુજબ અગ્નિ ૩ પ્રકારનો છેઃ (૧) ભૌમ, કે જે ઘાસ, લાકડાં વગેરેના બળવાથી ઉત્પન્ન થાય; (૨) દિવ્ય, કે જે આકાશમાં વીજળીથી ઉત્પન્ન થાય; (૩) ઉદર અથવા જઠરનો, કે જે પિત્ત રૂપે દૂંટીની ઉપર ને હૃદયની નીચે રહીને ખાધેલું અન્ન પચાવે. કર્મકાંડમાં અગ્નિ ૬ પ્રકારનાં છેઃ (૧) ગાર્હપત્ય; (૨) આહવનીય; (૩) દક્ષિણાગ્નિ; (૪) સભ્યાગ્નિ; (૫) આવસથ્ય અને (૬) ઔપાસનાગ્નિ. તેમાં પહેલા ત્રણ મુખ્ય છે. રસાયનને માટે ધૂમાગ્નિ, દીપ્તાગ્નિ, મંદાગ્નિ, મધ્યમાગ્નિ, ખરાગ્નિ અને ભડાગ્નિ એમ ૬ પ્રકારના અગ્નિ છે. જ્વાળા નહિ નીકળતાં જે અગ્નિમાંથી માત્ર ધુમાડો જ નીકળે તેને ધૂમાગ્નિ, મુઠ્ઠીમાં આવી શકે તેટલાં જાડાં લાકડાંની આઠમા ભાગની ચીરી એટલે નાના પાતળા કટકાને સળગાવી જે અગ્નિ કરવામાં આવે તે દીપ્તાગ્નિ, ચોથા ભાગની ચીરી વડે જે અગ્નિ કરાય તે મંદાગ્નિ, એક લાકડાંની બે ચીરી સાથે સળગાવીને કરેલા અગ્નિને મધ્યમાગ્નિ, એવી પાંચ ચીરી સાથે સળગાવી કરેલો અગ્નિ ખરાગ્નિ, અને જે અગ્નિથી વાસણના મથાળા સુધી ચોતરફ જ્વાળા ફેલાય તેને ભડાગ્નિ કહે છે. અગ્નિની દશ કલા કહેવાય છેઃ ઘૂમ્રા, અર્ચિ, ઉષ્મા, જ્વલિની, જ્વાલિની, વિસ્ફુલિંગિની, સુશ્રી, સુરૂપા, કપિલા ને હવ્યકવ્યવહે. વધુ + | પિત્ત. | પૃથ્વી, પાણી, તેજ, વાયુ, આકાશ, કાળ, દેશ, આત્મા અને બુદ્ધિ એ ૯ પદાર્થ માંહેનો તેજ નામનો પદાર્થ. | ( પુરાણ ) બે રાતાં મોઢાં, ચાર શીંગડાં, બદામી રંગની આંખો, ત્રણ પગ, સાત હાથ, અને કાંટાવાળી કાલી, કરાલી, મનોજવા, સુલોહિતા, ઘૂમ્રવર્ણા, ઉગ્રા ને પ્રદીપ્તા નામની સાત જીભવાળો પ્રકાશ અને ગરમીનો ઉપરી દેવ. તેનું વાહન ઘેટું, ખોરાક ઘી, અને કામ દેવને યજ્ઞભાગ પહોંચાડવાનું છે. અગ્નિને કલ્પની શરૂઆતમાં બ્રહ્મદેવે પૂર્વ અને દક્ષિણ એ બે વચ્ચેની દિશાનું ઉપરીપણું આપ્યું હતું, એથી એ દિશાનું આગ્નેયી એટલે અગ્નિખૂણો એવું નામ પડ્યું છે. દક્ષપ્રજાપતિની ૧૬ કન્યામાંથી સ્વાહા નામની કન્યા એમની પત્ની હતી. સ્વાહાની કૂખે એમને સ્વારોચિત નામે પુત્ર અને સુચ્છાયા નામે કન્યા થઈ હતી, જે ઉત્તાનપાદના દીકરા ધ્રુવના દીકરા શિષ્ટને પરણાવી હતી. આ સિવાય એને પાવક, પવમાન અને શુચિ એ નામના ૩ પુત્ર હતા. આ ત્રણે પુત્ર તેની સ્ત્રી સ્વાહાથી ઉત્પન્ન થયા હતા. એ ૩ પુત્રને ૪૫ પુત્ર થયા હતા. એમ બધા મળી ૪૯ અગ્નિ મનાય છે. શિવઅંબાના વિહાર ટાણે ઇંદ્રના કહેવાથી શિવ પાસે અગ્નિ માગવા જતાં ક્રોધ કરી તેને શિવે પોતાનું વીર્ય આપ્યું હતું. અગ્નિ એ વીર્ય પી ગયો પણ સહન ન થવાથી ગંગામાં પાછું કાઢ્યું. એ વીર્યથી કાર્તિકેય થયો. પૂર્વે શ્વેતકી રાજાએ ૨૪ વર્ષ સુધી રાત્રિદિવસ ઘણા યજ્ઞ કર્યા. તેમાં હોમેલી વસ્તુ ઘણી ખાવાથી અગ્નિને અજીર્ણ થયું અને તે જાડો થઈ ગયો. એના ઉપાય માટે શ્રીકૃષ્ણ ને અર્જુનની રજા મેળવી ખાંડવ વનમાંથી જાતજાતની ઔષધિ ખાઈને આરોગ્ય મેળવ્યું. તેણે વરુણ પાસેથી વાંદરાની ધ્વજાવાળો દિવ્ય રથ અને ગાંડિવ ધનુષ્ય માગીને અર્જુનને આપ્યાં અને વજ્રનાભ ચક્ર અને કૌમોદકી ગદા શ્રીકૃષ્ણને આપી બન્નેને સંતોષ્યા. દેવોને યજ્ઞભાગ પહોંચાડવાનું એને માથે છે. એની વતી એની સ્ત્રી સ્વાહા યજ્ઞભાગ લે છે અને પોતે તે પહોંચાડે છે. દરેક આહુતિ વખતે સ્વાહાને સંબોધાય છે. અગ્નિનું બીજું નામ મિત્ર છે. અગ્નિનાં ઘણાં નામ છેઃ વહ્નિ, અનલ, પાવક, વૈશ્વાનર, અબ્જહસ્ત, ધૂમકેતુ, હુતાશ, હુતભુજ, શુચિ, શુક્ર, રોહિતાશ્વ, છાગરથ, જાતવેદ, સપ્તજિહ્વ, તોમરધર. વધુ + | ( પુરાણ ) ભગવાનનું એક સ્વરૂપ. | ( જૈન ) ભવનપતિ દેવતાની એ નામની એક જાતિ; અગ્નિકુમાર દેવતા. | ભિલામાનું ઝાડ. | ( ખગોળ ) મંગળગ્રહ. વધુ + | ( તાંત્રિક ) `ર` અક્ષરને બદલે વપરાતો શબ્દ. | લાય; બળતરા. | લિંબોઈ; લિંબુનું ઝાડ. | વેદના ૩ મુખ્ય દેવમાંનો એ નામનો એક. તે સ્વર્ગમાં સૂર્યના રૂપમાં, આકાશમાં વીજળીના રૂપમાં અને પૃથ્વી ઉપર સાધારણ દેવતાના રૂપમાં છે. ઋગ્વેદની ઉત્પત્તિ આ અગ્નિદેવથી થયેલી મનાય છે. આ દેવ મનુષ્યનો અને મનુષ્યના ગૃહોનો પાલક અને તેમનાં કામોનો સાક્ષી મનાતો હોવાથી શુભ પ્રસંગોમાં તેનું આહ્વાન કરાય છે. ક્રવ્યાદ એટલે રાક્ષસોનો તે હણનાર હતો. હરિવંશમાં તે કાળા પોશાકવાળો અને હાથમાં સળગતું ભલું ઊંચકતો વર્ણવેલો છે. તેને ધુમાડાનાં બનેલ ધજા અને ટોપ, ચાર હાથ, રાતા ઘોડાવાળો રથ અને રથના પૈડા તરીકે સાત વાયુઓ હોવાની માન્યતા છે. સાથે ઘેટો ફરતો હોવાથી અને કોઈ વાર તે તેના ઉપર સવારી કરતો હોવાથી તે છાગરથ પણ કહેવાય છે. | સોનું. | સોમવેલીની ૨૪ જાત માંહેની એ નામની એક. | એ નામની પૂર્વ અને દક્ષિણ વચ્ચે આવેલી દિશા; અગ્નિખૂણો. | અઢાર પુરાણમાંનું એ નામનું એક. | કેસર. | ( પુરાણ ) સરસ્વતીને કિનારે આવેલું એ નામનું એક પવિત્ર સ્થળ. અહીં વિદુર તીર્થયાત્રામાં આવેલ હતા. | એ નામનો શુકલ યજુર્વેદનો ઋષિ. | એ નામનો સામવેદનો એક ઋષિ. | એ નામનો સામવેદનો એક દેવતા. | એક ઋગ્વૈદિક ઋષિ. | ( તાંત્રિક ) છત્રીસ તત્ત્વો માંહેનું એ નામનું એકત્રીસમું. જુઓ અષ્ટાંગ. | નિયોગથી સ્ત્રીએ પસંદ કરેલો ત્રીજો ધણી. | શક્તિ; બળ. | ( યોગ ) શરીરમાંની સુષુમ્ણા નામની નાડીનો દેવ. | ગરમી. | ગુસ્સો, પ્રેમ, વિષયવાસના, અદેખાઈ, ધિક્કાર અને બહુ ભૂખ માટે અલંકારિક રીતે વપરાતો શબ્દ. | ચાંદીનો રોગ; ગરમીનું દરદ. | સૂર્યનો સખ્ત તડકો.
Agni-Dev: અગ્નિ પૂજનાર માણસ. | જુઓ અગ્નિદેવતા ૧.

brahm-agni: બ્રહ્મના જ્ઞાન રૂપી અગ્નિ.