Home/Glossary

Glossary

Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.

2 resultsfor “avatãr” · clear

avatãr: આગમન; શરૂઆત. જેમકે, વસંતાવતાર એટલે વસંત ઋતુનું આગમન. | ઉપોદ્દઘાત; આમુખ. | ઊતરવાનું ઠેકાણું. | ઓળંગીને સામે પાર પહોંચવું તે. | ક્રમે ક્રમે થતો વિકાસ; એક આકારમાંથી બીજા રૂપનો દેખાવ. વધુ + | ચોવીશની સંખ્યા બતાવનારી સંજ્ઞા; ચોવીશ, કેમકે ઈશ્વરના અવતાર ૨૪ મનાય છે. | જગતના ઉદ્ધાર માટે વિષ્ણુ કે બીજા દેવનું પૃથ્વી પર દેહ ધરીને અવતરણ એટલે જન્મવું તે. પુરાણ પ્રમાણે વિષ્ણુ ભગવાનના ૨૪ અવતાર મનાય છે – બ્રહ્મા, વરાહ, નારદ, નરનારાયણ, કપિલ, દત્તાત્રેય, યજ્ઞ, ઋષભ, પૃથુ, મત્સ્ય, કૂર્મ, ધન્વંતરિ, મોહિની, નૃસિંહ, વામન, પરશુરામ, વેદવ્યાસ, રામ, બલરામ, કૃષ્ણ, બુદ્ધ, કલ્કિ, હંસ, અને હયગ્રીવ. આમાંના મત્સ્ય, કચ્છ, વરાહ, નૃસિંહ, વામન, પરશુરામ, રામ, કૃષ્ણ, બુદ્ધ અને કલ્કિ એ દશ મુખ્ય ગણાય છે. વિષ્ણુમાહાત્મ્યનું જ ગાન કરનાર ભાગવત પુરાણમાં નીચે પ્રમાણે બાવીસ અવતાર ગણાવ્યા છે. – ૧. પુરુષ-પ્રજાપતિ, ૨. વરાહ, ૩. નારદ, ૪. નરનારાયણ, ૫. કપિલ, ૬. દત્તાત્રેય, યજ્ઞ, ૮. ઋષભ, ૯. પૃથુ, ૧૦. મત્સ્ય, ૧૧. કૂર્મ, ૧૨-૧૩. ધન્વંતરિ ( દેવનો વૈદ્ય ), ૧૪. નૃસિંહ, ૧૫. વામન, ૧૬. પરશુરામ, ૧વેદવ્યાસ, ૧૮. રામ, ૧૯. બળરામ, ૨૦. શ્રીકૃષ્ણ, ૨૧. બુદ્ધ અને ૨૨. કલ્કિ. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં કહ્યું છે કે વિષ્ણુના અવતાર અનેક છે. ઋષિઓ, મનુઓ, પ્રજાપતિના પુત્રો સઘળા વિષ્ણુના અંશોજ છે. અવતાર સંબંધી વેદમાં કાંઈ ક્હયું નથી, પરંતુ જેના ઉપરથી વખતે અવતારની કલ્પના થઈ હોય એવી બાબતો તો વેદમાં છે. એ બાબતો ઉપરથી આગળ જતાં અવતારની કલ્પના ઉત્પન્ન થઈ એમ કેટલાક કહે છે. પુરુષોત્તમ ગીતામાં ભગવાનના અવતાર, હેતુ અને કાર્ય આ પ્રમાણે જણાવ્યાં છે: ૧. સનકાદિક – ઉર્ધ્વરેતા – ધર્મ સ્થાપવા માટે; ૨. વરાહ – પૃથ્વીને પાતાળમાં લઈ ગયેલા હિરણ્યાક્ષ દૈત્યને સંહારી તેને પાછી લાવવા માટે; ૩. યજ્ઞરૂપ – સંસારના જીવોને યજ્ઞકર્મ શીખવવા માટે; ૪. હયગ્રીવ – બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ સમયે મધુ અને કૈટભ નામના અસુરોથી બ્રહ્માની રક્ષા કરવા માટે; ૫. નરનારાયણ – તપશ્ચર્યા કરી ભરતખંડના જીવોનું કલ્યાણ કરવા માટે; ૬. કપિલદેવ – સાંખ્ય અને યોગ પ્રવર્તાવવા માટે; દત્તાત્રેય – ત્યાગ અને યોગ દર્શાવવા માટે; ૮. ઋષભદેવ – અસિ અને કૃષિકર્મ શીખવવા તથા સાતમી ભૂમિકાનું જ્ઞાન આપવા માટે; ૯. પૃથુરાજા – રસ રહિત પૃથ્વીને રસાળ કરવા માટે; ૧૦. મત્સ્ય – સત્યવ્રત રાજાને પ્રલયની લીલા દેખાડવા તથા હયગ્રીવ દૈત્યને મારી બ્રહ્માને વેદ આણી આપવા માટે; ૧૧. કૂર્મ – સમુદ્રમંથન વખતે મન્દરાચલ પર્વતને પીઠ ઉપર રાખવા માટે; ૧૨. ધન્વન્તરિ – ઔષધિઓનાં નામ, ગુણ અને ઉપયોગ બતાવવા માટે; ૧૩. હરિ – ગ્રાહ એટલે મગરથી ગજની રક્ષા કરવા માટે; ૧૪. નૃસિંહ – હરણ્યકશિપુને મારી પ્રહલાદ ભક્તની રક્ષા માટે; ૧૫. વામન – બલિરાજાને છળી ઈંદ્રાદિક દેવતાઓનું હિત કરવા માટે; ૧૬. હંસ – સનકાદિને જ્ઞાન આપવા માટે; ૧નારાયણ – ધ્રુવને દર્શન આપવા માટે; ૧૮. મન્વન્તર – સ્વધર્મની મર્યાદા સ્થાપવા માટે; ૧૯. પરશુરામ – આસુરી ક્ષત્રિયોને હણવા માટે; ૨૦. રામ – રાવણ જેવા રાક્ષસોને સંહારવા માટે; ૨૧. વેદ વ્યાસ – વેદ પુરાણ અને શાસ્ત્રોને પ્રગય કરવા માટે; ૨૨. શ્રીકૃષ્ણ – કંસ જેવા દુષ્ટ રાજાઓને મારવા માટે; ૨૩. બુદ્ધ – બોધથી જ્ઞાન આપી જીવોના કલ્યાણ માટે; અને ૨૪. કલ્કિ – કલિયુગના અધર્મોનો નાશ કરી સત્યયુગના ધર્મોને સ્થાપવા માટે. શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન અવતારનો હેતુ જણાવતાં ગીતામાં કહે છે કે: જ્યારે જ્યારે ધીરવીર થતી ધર્મની ગ્લાનિ ભારે, જામે જૂથો અધરમ તણાં જન્મું પોતે હું ત્યારે; રક્ષા કાજે સુકૃતિ જનની દુષ્ટના નાશ માટે, યુગે યુગે જનમ લઉં છું ધર્મને સ્થાપવાને. | જન્મારો; જીવન; જિંદગી. વધુ + | તરજુમો. | દશસૂચક સાંકેતિક શબ્દ. | દેહધારણ; ઉત્પત્તિ; જન્મ. વધુ + | નદી વગેરે ઉપર બાંધેલાં પગથિયાં; ઘાટ. | નીચે ઊતરવું તે; હેઠે આવવું તે. | પરમ ભક્ત; અંશી ભક્ત. | પૃથ્વી પર દેહ ધારણ કરનાર દેવ કે ઈશ્વર. | પ્રકટ થવું તે; આવિર્ભાવ; પ્રાકટ્ય. | તળાવ. | તીર્થ. | ખરાબ માણસ; દુષ્ટ જન. | પવિત્ર માણસ. | મહાન, સત્તાવાળો માણસ.
avatãri: ઈશ્વરે લીધેલો અવતાર. | કોઈ દેવ કે વિભૂતિના અવતારરૂપે જન્મેલ મહાપુરુષ; અંશીજન. | ( પિંગળ ) ચોવીસ માત્રાનો એક છંદ. કાવ્ય-રોલા, દિક્પાલ, શોભા, લીલા વગેરે તેના ભેદ છે. | અલૌકિક; ઈશ્વરી; દૈવી. | અવતાર સંબંધી; અવતારને લગતું. વધુ +