Home/Glossary
Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.
1 resultfor “prajãpati” · clear
- prajãpati
- અગ્નિ. | ( જ્યોતિષ ) અઠ્ઠાવીશ માહેંનો એક યોગ. | અથર્વવેદનો એક ઋષિ. | આકડાનો છોડ. | આઠ માંહેના એક પ્રકારનો વિવાહ. | એક જાતનો કીડો. | ( જ્યોતિષ ) બ્રહ્યહ્યદયની ઈશાને આવેલો એક બારીક તારો. | એક પ્રકારનો યજ્ઞ. | ઓગણીશમા મુહૂર્તનું નામ. | કુંભાર. | કૃત્તિકા નક્ષત્રનો સ્વામી દેવતા. | ગાયત્રીના ચોવીશ માંહેનો એક દેવતા. | ઘરનો માલિક; વડીલ. | ચિત્રાનું ઝાડ. | જમાઈ. | જૈનોના આદિ તીર્થંકર ઋષભદેવ. તેમને આદીશ્વર, બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ, જગતસ્રષ્ટા ઈત્યાદિ અનેક નામોથી ઓળખવામાં આવે છે. | દક્ષ પ્રજાપતિ. | દશ દૈવી પુરુષોને લગાડાતું એક ઉપનામ. તેઓને બ્રહ્માએ પહેલાં ઉત્પન્ન કર્યા હતા એમ મનાય છે. | દેવોનો સુતાર; વિશ્વકર્મા; ત્વષ્ટા. | પરમેશ્વર. | પિતા. | પ્રજાને ઉત્પન્ન કરી પાળનાર માણસ. | બ્રહ્મા. | ભમરો. | મનુ. | યજ્ઞ. | રાજા; નૃપ. | રોહિણી નક્ષત્રનો અધિષ્ઠાતા દેવતા. | વિષ્ણુ. | શુકલ યજુર્વેદનો એક ઋષિ. | સાઠ માંહેનો એ નામનો એક સંવત્સર. | સામવેદ્નો એક ઋષિ. | સૂર્ય. | ( જ્યોતિષ ) સૂર્યમાળનો એક દૂરનો ગ્રહ; `યુરેનસ`. તેની કક્ષા વિષુવવૃતકોણ ૧૦૦ અંશ ૨૦ કળા છે. તેના પૃષ્ઠભાગનું આકર્ષણ પૃથ્વીનું .૯ છે. કક્ષામાં સેકંડે વેગ ૪.૨ માઈલ છે. તેનો આકાર એટલે ઘનફળ પૃથ્વીનું ૬૪ પટ છે. તેનું દ્રવ્ય પૃથ્વીનું ૧૪ પટ છે. સૂર્યબિંબ પ્રકાશ ઉષ્ણતા પૃથ્વીની ૧/૩૬ છે. તેનો સૂર્ય મધ્યવ્યાસ ૩૧,૭૦૦ માઇલ છે. તેની ઘનતા પાણીથી ૧.૨૮ પટ છે અને પૃથ્વીથી .૨૩ છે. તેનો અક્ષ પ્રદક્ષિણા કાળ જણાયો નથી. તેનો સૂર્ય પ્રદક્ષિણાકાળ ૮૪ વર્ષે, ૭ દિવસ છે. સૂર્યથી તેનું મધ્યમ અંતર ૧૭,૭૧૦ લાખ માઈલ અને પૃથ્વીથી તેનું અંતર ૧૦,૪૬૬ લાખ માઈલ છે. તેની કક્ષા કેન્દ્ર ચ્યુતિ .૦૪૬૪ છે અને વિક્ષેપ ૪૬ કળા છે. | સૃષ્ટિની ઉત્પતિનો અધિષ્ઠાતા દેવ; સૃષ્ટિકર્તા. વેદો અને ઉપનિષદો થી માંડીને પુરાણ સુધીમાં પ્રજાપતિના સંબંધમાં અનેક જાતની કથાઓ ચાલી આવેલી છે. વૈદિક કાળમાં પ્રજાપતિ એક વૈદિક દેવતા હતા અને તે બ્રહ્માના પુત્ર તથા સૃષ્ટિકર્તા માનવામાં આવતા હતા. તૈત્તિરીય બ્રાહમણમાં લખ્યું છે કે: બ્રહ્માના પુત્ર પ્રજાપતિ સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરવા માયાને વશ થઈ ભિન્ન ભિન્ન શરીરોમાં બંધાઈ ગયા હતા અને દેવતાઓએ એક અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરી તેમને શરીરથી મુક્ત કર્યા હતા. ઐતરેય બ્રાહ્મણમાં લખ્યું છે કે: પ્રજાપતિએ પોતાની ઉષા નામની પુત્રી સાથે સંભોગ કર્યો હતો, તેથી મૃગ નક્ષત્રની ઉત્પતિ થઈ હતી અને તે પોતે અને ઉષા બંને મળી રોહિણી નામના નક્ષત્ર રૂપમાં બદલાઈ ગયાં હતાં. છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં લખ્યું છે કે ; ઈંદ્ર પ્રજાપતિ પાસેથી સૂક્ષ્મ આત્મજ્ઞાન અને વૈરોચને સ્થૂળ આત્મજ્ઞાન મેળવ્યું હતું. પુરુષમેધ યજ્ઞમાં પ્રજાપતિ આગળ પુરુષનું બલિદાન આપવામાં આવે છે. પુરાણોમાં બ્રહ્માના પુત્ર અનેક પ્રજાપતિઓનો ઉલ્લેખ છે. કેટલેક ઠેકાણે દશ પ્રજાપતિ કહેલા છે: (૧) મરીચિ, (૨) અત્રિ, (૩) અંગિરા, (૪) પુલસ્ત્ય, (૫) પુલહ, (૬) ક્રતુ, (૭) પ્રચેતા (૮) વસિષ્ઠ, (૯) ભૃગુ અને (૧૦) નારદ. કેટલેક ઠેકાણે ૨૧ પ્રજાપતિ જણાવેલા છે. (૧) બ્રહ્મા, (૨) સૂર્ય, (૩) મનુ, (૪) દક્ષ, (૫) ભૃગુ, (૬) ધર્મરાજ (૭) યમરાજ (૮) મરીચિ (૯) અંગિરા (૧૦) અત્રિ, (૧૧) પુલસ્ત્ય, (૧૨) પુલહ, (૧૩) ક્રતુ, (૧૪) વસિષ્ઠ, (૧૫) પરમેષ્ઠી, (૧૬) વિવસ્વાન, (૧૭) સોમ, ( ૧૮) કર્દમ, (૧૯) ક્રોધ, (૨૦) અર્વાક્ અને (૨૧) ક્રીત. અમરકોષમાં પ્રજાપતિના નીચે મુજબ પર્યાયો આપ્યા છે; બ્રહ્મા, આત્મભૂ, સૂરજયેષ્ઠ, પરમેષ્ઠી, પિતામહ, હિરણ્યગર્ભ, હિરણ્ય, લોકેશ, સ્વયંભૂ, ચતુરાનન, ધતા, અબ્જ્યોનિ, દ્રુહિણ, પિરચિ, કમલાસન, સ્ત્રષ્ટા, વેધા, વિધાતા, વિશ્વસૃજ, વિધિ, નાભિજન્ય, અંડજ, પૂર્વ, નિધન, કમલોદ્દભવ, સદાનંદ, રજોમૂર્તિ, સાત્વિક. વધુ +