Home/Glossary

Glossary

Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.

3 resultsfor “tap” · clear

sthitapragna: આત્મજ્ઞાનમાં જેની મતિ સ્થિત થઈ છે તે; બ્રહ્મનિર્વાણને પાત્ર આધ્યાત્મિક અવસ્થાનું ઉત્કર્ષ સ્વરૂપ; સ્થિર બુદ્ધિવાળો પુરુષ. સ્થિતપ્રજ્ઞની બે અવસ્થા છે: એક સમાધિની અને બીજી વ્યુત્થિત દસાની. સમાધિસ્થ એ સ્થિતપ્રજ્ઞની પહેલી અવસ્થા દર્શાવે છે. સ્થિતધી એ સ્થિતપ્રજ્ઞની બીજી એટલે વ્યુત્થિધી ચિતની અવસ્થા દર્શાવે છે. ગીતામાં કહેલ સામ્યબુદ્ધિના આ યોગનો ઉપયોગ કરી સર્વ સુખદુ:ખ શાંતપણે આવો આદર્શ પુરુષ સદા સર્વદા સહન કરે છે. આ સંબંધે લોકમાન્ય તિલક કહે છે કે: બ્રહ્મ અને આત્મા એક છે એટલે કે બ્રહ્માત્મૈક્યનું પૂર્ણ જ્ઞાન થયા પછી આત્મા બ્રહ્મમાં પીગળી જાય છે અને બ્રહ્મજ્ઞાની પુરુષ તે જ ક્ષણે અને તે જ સ્થળે પોતે જ બ્રહ્મરૂપ થાય છે અને આ આધ્યાત્મિક અવસ્થાનું ’ બ્રહ્મનિર્વાણ ’ મોક્ષ એવું નામ કહેવાય છે. મોક્ષ એ અમુક કોઈ ઠેકાણે રહેલો છે અથવા તો કોઈ બીજો દેશ અથવા બીજું ગામ છે એમ નથી; આપણા હૃદયમાં રહેલી અજ્ઞાન ગ્રંથિનો નાશ તેનું નામ જ શાસ્ત્રમાં મોક્ષ કહેલ છે. મનુષ્યના આત્માની જ્ઞાનદૃષ્ટિએ જે આ પૂર્ણ અવસ્થા તેને જ બ્રહ્મભૂત અથવા બ્રાહ્મીસ્થિતિ એમ કહે છે અને સ્થિતપ્રજ્ઞ, ભક્તિમાન અથવા ત્રિગુણાતીત પુરુષોનાં ભગવદ્રીતામાં બીજાં સ્થળોમાં જે વર્ણનો છે તે પણ આ આદર્શ અવસ્થા જ છે.ગીતામાં લખ્યું છે કે: સ્થિતપ્રજ્ઞઃ અર્જુન ઉવાચ: શાં શાં લક્ષણ સ્થરબુદ્ધિ પ્રભુ! એ એવા સમાધિસ્થનાં, શું બોલે સ્થિરબુદ્ધિ કેમ વરતે તે કેમ ચાલે અહા ! શ્રી ભગવાન ઉવાચ: જ્યારે કામ સહુ મનોગત તજે, સંતુષ્ટ આત્મા વડે, આત્મામાં જ પૃથાસૂનુ! સ્થિરમતિ ત્યારે જ કહેવાય છે. દુ:ખમાં મન તેનું ખિન્ન નહિ ને સ્પૃહા સુખોમાં નહિ; જેને રાગ નહિ ન ક્રોધ ભય તે છે સ્થિરબુદ્ધિ મુનિ. જે આસક્તિ રહિત છે સરવમાં પામી શુભાશુભને, સ્તુતિ જેહ કરે ન દ્વેષ ન કરે તેની મતિ સ્થિર છે. સંકેલે જ્યમ કૂર્મ અંગ ત્યમ આ જ્યારે સહુ યે દિશે, સંકેલે સહુ ઇંદ્રિયો વિષયથી તેની મતિ સ્થિર છે. નિરાહારી શરીરીના વિષય સૌ વિરામતા સ્વાદ રહે, એની તો પરમાત્મ જોઈ શમતી એ સ્વાદ ઇચ્છા ય તે. હે કૌંતેય ! છતાં ય યત્ન કરતાં સુજાણ પુરુષની, ઇંદ્રિયો મથી નાખતી મન હરી લે છે બળાત્કારથી. રહેવું મુક્ત બની પરાયણ મને ખાળી સહુ તેહને, કાં કે ઇંદ્રિય જેહને વશ સહુ તેની મતિ સ્થિર છે. ઇંદ્રિયો ભમતી મહીંથી મન તો જે જેની પૂંઠે ભમે, તે એની હરી બુદ્ધિ લે જ્યમ જળે વાયુ હરે નાવને. તેથી ઇંદ્રિય હે મહાભુજ ! સહુ દિશાથી સર્વે રીતે, જેની સૌ અટકાઈ છે વિષયથી તેની મતિ સ્થિર છે. પ્રિયભક્ત: અર્જુન ઉવાચ: ભક્તો સંતત યુક્ત એમ કરતા જે તારી ઉપાસના, ને અવ્યક્ત જ જેહ અક્ષરતણી યોગજ્ઞ એમાં કયા ? શ્રી ભગવાન ઉવાચ: અદ્વેષી જે સરવ ભૂતનો મિત્ર કૃપાળુ ક્ષંતા, સુખે દુ:ખે સદૃશ મમતા ને તજે છે અહંતા; સંતોષી જે સતત દૃઢ છે નિશ્ચયે સંયમી જે, અર્પે યોગી મન મતિ મને ભક્ત વ્હાલો મને તે. દુભે જેથી ન જન, જનથી જે દુભાયે નહિ ને, ક્રોધોદ્વેગે હરખ ભયથી મુક્ત વ્હાલો મને તે. વાંછા ત્યાગી પુનિત અદુ:ખી દક્ષ ઉદાસી છે જે, સૌ આરંભો રહિત મુજ જે ભક્ત વ્હાલો મને તે, ના શોચે જે વળી ન હરખે દ્વેષ વાછા ન રાખે, જે ત્યાગી છે શુભ અશુભનો ભક્ત વ્હાલો મને તે. શત્રુ મિત્રે સમ સમ વળી જેહ માનાપમાને, શીત ઉષ્ણે સમ સમ દુ:ખે ત્યાગી આસકિત જેણે; જેને નિંદા સ્તુતિ સમ, મુનિ તુષ્ટ જે કૈ મળ્યે જે, જેને સ્થાને નહિ, સ્થિરમતિ ભક્ત વ્હાલો મને તે. શ્રદ્ધાળુ જે કથિત રીત આ ધમપીયૂષ સેવે, ર્હે મારામાં રચીપચી અતિ પ્રિય ભક્તો મને તે. ગુણાતીત: અર્જુન ઉવાચ: ગુણો આ ત્રણથી અજીત જન તેશાં લક્ષણે જાણવો ? શા આચાર જ કેમ ગુણ ત્રણ એ વિભુ ! તરી તે જતો. શ્રી ભગવાન ઉવાચ: યાંતા પ્રાપ્ત પ્રકાશ તેમ પ્રવૃતિ ને પાર્થ ! મોહે વળી, પામ્યે દ્વેષ કરે નહિ સમી જતાં વાંછા ય રાખે નહિ; ઉદાસી સમ જે ર્હે વળી ગુણે જે ના ચળાવાય ને, ગુણો માત્ર કરે જ કર્મ, ગણી એ રહે સ્થિર ને ના ડગે; માટી પથ્થર હેમ તુલ્ય સમ છે દુ:ખો સુખો જેહને, નિંદા સ્તુતિ અપ્રિય પ્રિય સમ છે જે સ્વસ્થ ને ધીર છે; શત્રુ મિત્રતણો ય પક્ષ સરખો માનાપમાને તથા, ગુણાતીત ગણાય તેહ તજતાં આરંભ સૌ કર્મના. ભક્તિયોગ અનન્યથી જ વળી જે સેવા કરે માહરી, તે છે યોગ્ય જ બ્રહ્મભૂત બનવા આ ગુણ સર્વે તરી. કાં કે બ્રહ્મ અમૃત અવ્યયતણી ને શાશ્વતે ધર્મની, ને ઐકાંકિત સુખની પણ છઉં હું તો પ્રતિષ્ઠા વળી. આ રીતે શિષ્યોરૂપી સૌ કોઈ જિજ્ઞાસુને શ્રીમદ્ ભગવન્દ્રીતા ભિન્ન ભિન્ન નામે આદર્શ પુરુષનાં લક્ષણો આપી મનુષ્યમાત્રને સનાતન શિક્ષણ આપે છે કે: લાભઅલાભ, જય પરાજય, સુખદુ:ખ, રાગદ્વેષ, સ્તુતિનિંદા વગેરે દ્વંદ્વોને જે પુરુષ તરી જાય છે તેને આ દેહે અહીં જ મોક્ષ છે. આ દ્વદ્વો તરી જવા એટલે કે તેના પોતાના ઉપર તેની અસર ન થવા દેવી. જે પુરુષ સુખમાં છકી જતો નથી, દુ:ખમાં ડરી જતો નથી, તે પુરુષ આદર્શ પુરુષ છે. જે પુરુષ સ્તુતિથી ફુલાઈ જતો નથી અને નિંદાથી ડઘાઈ જતો નથી તે જ પુરુષ આદર્શ પુરુષ છે. અર્થાત ગીતાજ્ઞાનનું તાત્પર્ય તો એ છે કે: રાગદ્વેષથી પર રહો, સુખદુ:ખમાં સમ રહો, માનાપમાને નિર્લેપ રહો, જયપરાજયે સમતોલ બનો. આનું નામ જ મુક્તિ, મોક્ષ કે જે કહો તે-પુરુષની પરમ ગતિ ! વધુ + | દૃઢ અને શાણો માણસ. | તત્ત્વવેત્તા. | સંયમી. વધુ +

tap: એ નામનો એક સૌર માસ. હિંદુસ્તાનમાં તે વખતે શિશિર ઋતુ અને ઉત્તર ગોળાર્ધમાં હેમંત ઋતુ તેમ જ સૂર્ય કુંભ રાશિમાં હોય છે. | જેઠ અને અષાડ માસ. | વિષ્ણુનાં હજાર માંહેનું એક નામ. | શાસ્ત્રોપદિષ્ટ માર્ગથી શરીર, ઇંદ્રિય આદિનું શોષણ; આત્મસ્વરૂપની પ્રાપ્તિને માટે શરીરનું શોષણ કરવું તે. | શિવનાં હજાર માંહેનું એક નામ. | ( પુરાણ ) સાત માંહેનો એક લોક. | શરીર ધીકવું તે; તાપ; તાવ; સહેજ સાજ તાવ; તપત. વધુ + | અગ્નિ. | આકડાનો છોડ. | આ સંસાર શું છે ? હું કોણ ? મને સંસારની પ્રાપ્તિ જ કેવી રીતે સંભવી શકે ? એવો નિત્યપ્રતિ વિવેકયુક્ત વિચાર થવો તે. | એક કલ્પનું નામ. | એક પ્રકારનું વાદ્ય. | ( વેદાંત ) કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણાદિક વ્રત. વ્યાકરણ પ્રમાણે તપ્ ધાતુનો અર્થ સંતાપ કરવો થાય છે, એટલા માટે શરીરને સંતાપ આપવામાં ચાંદ્રાયણ વગેરે વ્રતો તપ શબ્દથી કહેવાય છે. શાસ્ત્રોક્ત રીતે કૃચ્છ્ર્ચાંદ્રાયણ આદિ વ્રત વડે શરીરને સુકાવવું તેનું નામ તપ છે. આ પ્રમાણે સૂત સંહિતામાં તપનું લક્ષણ કહ્યું છે. આ તપ કોઈ પાપ કર્યું હોય તેની નિવૃત્તિ માટે પ્રાયશ્ચિતરૂપ છે. મુમુક્ષુ માટે ચાંદ્રાયણાદિ તપ ધાતુની વિષમતા દ્વારા હાનિકારક હોવાથી શરીરમાં ઉપદ્રવ થવાનો સંભવ છે; એટલા માટે ભગવાને મુમુક્ષાઓ માટે શરીર, વાણી અને મનથી થતાં ત્રણ પ્રકારનાં તપ ગીતાના સત્તરમા અધ્યાયમાં કહ્યાં છે. દેવનું, દ્વિજનું અને જ્ઞાનીનું પૂજન, પવિત્રતા, સરલતા, બ્રહ્મચર્ય અને અહિંસા એ બધાં શારીરિક અથવા કાયિક તપ છે. કોઈને ઉદ્વેગ ન થાય તેવી, સત્ય, પ્રિય અને હિતકર વાણી બોલવી અને વેદાદિનું અધ્યયન કરવું તથા મંત્રાદિનો જપ કરવો તે બધું વાણીનું તપ છે. મનની પ્રસન્નતા, સૌમ્યતા, મૌન, ઇંદ્રિયોનો નિગ્રહ અને અંતઃકરણની શુદ્ધિ એને માનસિક તપ કહે છે. એ રીતે તપમાં શારીરિક, વાચિક અને માનસિક એવા ત્રણ ભેદ છે અને પ્રત્યેકમાં સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ એવા ત્રણ ત્રણ ભેદ હોય છે. તપથી પાપ દૂર થાય છે, તપથી બ્રહ્મપ્રાપ્તિ થાય છે, તપથી મનુષ્ય દેવત્વ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. તપથી ઋષિઓએ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું અને તપથી જ શત્રુઓને નસાડી શકાય છે. અધ્યયન કરવું, વ્યાખ્યાન કરવું, જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું, સત્યપાલન કરવું, સરલતાનું આચરણ કરવું, શાંત રહેવું, ઇંદ્રિયદમન કરવું, વિકારોનું શમન કરવું, યજન કરવું, અનશન કરવું, બ્રહ્મચર્ય પાલન કરવું, વૈરાગ્ય ધારણ કરવો એ બધું તપ છે. યજ્ઞ અને દાન પણ તપ છે. યજ્ઞ કરવામાં અને દાન દેવામાં જે પરિશ્રમ થાય છે તેથી તે તપ છે ધાર્મિક કર્તવ્ય કરતી વખતે જે કષ્ટ થાય છે. તેને આનંદથી સહન કરવું તેનું નામ તપ છે. શીતોષ્ણ સહન કરવાની શરીરની શક્તિ વધારવી તેનું નામ તપ છે. જે તપ પરમ શ્રદ્ધાથી કરવામાં આવે છે તેના પણ ત્રણ ભેદ છે. જે તપ મનમાં ફળભોગની ઇચ્છા વગર કરવામાં આવે છે તે સાત્ત્વિક તપ કહેવાય છે. જે ઘણા દંભથી કરવામાં આવે છે, પોતાનો સત્કાર થાય, માન વધે અને ચારે તરફ પોતાની પૂજા થાય, એ ઉદ્દેશથી જે તપ કરવામાં આવે છે તેવા અસ્થિર અને ચંચળ તપને રાજસ તપ કહેવામાં આવે છે. મૂઢતાથી પોતાની જાતને પીડા કરીને જે કરવામાં આવે છે તથા જેમાં બીજાનો નાશ કરવાનો ઉદ્દેશ હોય છે તેને તામસ તપ કહે છે. અહીં જે તામસ તપની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે, તેમાં દૈવી ભાવ ઘણો જ થોડો છે, આસુરી ભાવ જ એમાં ભરેલો છે. આ જાતનું તપ દૈવી સંપત્તિમાં આવી શકે નહિ. આ જાતનાં કાર્યને તપ તો કહેવાય, પરંતુ તે આસુરી તપ કહેવાય. કેટલાક બ્રાહ્મણાદિ ગૃહસ્થો ચાંદ્રાયણાદિ વ્રત, ઉપવાસ વગેરે કરે છે; અને કેટલાક સાધુઓ કાંટા ઉપર સૂવું, ઝાડની ડાળે ઊંધા લકટવું, મૌન ધારણ કરવું, પંચધૂણી તાપવી, દૂધાહાર કે ફળાહાર કરવો વગેરે ક્રિયા કરી લોકોને પોતાનું ધાર્મિકપણું તથા તાપસી વૃત્તિ બતાવે છે. જૈનમતાનુસાર તપના બાર પ્રકારમાં છ બાહ્ય અને છ અભ્યંતર તપ છે. અનશન, ઊણોદરી, વૃત્તિસંક્ષેપ, રસપરિત્યાગ, કાયકલેશ અને પ્રતિસંલીનતા એ છ બાહ્ય તપ છે. પ્રાયશ્ચિત્ત, વિનય, વૈયાવચ્ય, શાસ્ત્રપઠન, ધ્યાન અને કાયોત્સર્ગ એ છ અભ્યંતર તપ છે. વધુ + | ગ્રીષ્મ ઋતુ; ઉનાળો. | તડકો; ગરમી. | તૃષ્ણાનો લોપ. | દશ માંહેનો એક શ્રવણધર્મ. | દેહકષ્ટ; આત્મસંયમ; કર્મક્ષય કરવા માટે સહન કરાતી તકલીફ; દેહને કષ્ટકારી વ્રત કે નિયમ; તપસ્યા; કોઈ એક કાર્ય સિદ્ધ કરવાના પક્કા ઠરાવથી જેટલું પડે તેટલું દેહકષ્ટ વેઠી લેવું તે; તપશ્ચર્યા; વન વગડામાં રહી કષ્ટ વેઠવું તે; ઇંદ્રિયદમન; મલિન વૃત્તિઓ નિર્મૂળ કરવા જોઈતું બળ કેળવવા માટે કરવામાં આવતું આત્મદમન. આપણા જૂના આદર્શોમાં વિદ્યા અને તપનું મહત્ત્વ સરખું હતું. તપમાં જ સામર્થ્ય છે, તે આપણા લોકો જાણતા હતા. તેઓ તો એટલે સુધી કહે છે કે તપ એટલે ખડતલપણું, તપ એટલે ઇંદ્રિયનિગ્રહ, તપ એટલે સંકલ્પબળ, તપ એટલે ઉદ્યમ, તપ એટલે પ્રાણ અને વીર્ય, તપ એટલે અવિશ્રાંત ઉદ્યોગ, તપ એટલે દુષ્ટ વાસનાનો નાશ. તપ શબ્દના અનેક અર્થભેદ છે એમ વેદ કહે છે, અને એવા અનેક ભેદ માહેનો એક અર્થ આલોચન થાય છે. એવા આ આલોચનથી આત્માની ભવસુખ સમૃદ્ધિ વધી જાય છે. વળી તપ એટલે તપશ્ચર્યા, એ પણ આ તપનો બીજો અર્થ છે. એવી તપશ્ચર્યા એટલે સંસાર અને મિથ્યા વસ્તુ કે પ્રવૃત્તિથી સ્વાત્માને અલગ કરી દેવાથી મનુષ્યને આત્માનંદ અનુભવવાની સુગમતા પ્રાપ્ત થાય છે. એવી તપશ્ચર્યા કરનારો તપસ્વી કહેવાય છે. એવો ખરો તપસ્વી એ જ છે કે જે સ્વહિતવિચારશીલ સારી પેઠે હોય. અધ્યાત્મશાસ્ત્ર પણ તેને જ જ્ઞાત થઈ જાય છે અને તેની તેવી તપશ્ચર્યા ફલપ્રદ બની જાય છે. તપ એટલે વિચાર. એવો વિચાર એટલે સાધારણ નહિ પણ વારંવાર, અનેક વાર એક વસ્તુનું સાધારણ જ્ઞાન થતાં તે ઉપર ફરી ફરી વિચાર કરવાથી તેનું અધિકતર જ્ઞાન થાય છે. આવી રીતે ઘડી ઘડી વિચાર કરવાથી મનુષ્યને સત્ય તત્ત્વના સાંનિધ્યમાં પહોંચે છે. દૃષ્ટાંતરૂપે ભૃગુવલ્લી ઉપનિષદમાં વરુણ દેવે ભૃગુને આવું તપ કહેતાં ઘડી ઘડી વિચાર કરવાનું કહી પંચકોશ શીખવી દીધો અને એ પંચકોશના જ્ઞાનથી તેણે આત્મા એટલે બ્રહ્મને ઓળખી લીધો. પ્રાચીન કાળમાં હિંદુઓ, બૌદ્ધો, યહૂદીઓ, ઈસાઈઓ વગેરેમાંથી ઘણા લોક એવું કરતા હતા કે પોતાની ઈંદ્રિયો વશ રાખવા તથા દુષ્કર્મોમાંથી બચવા માટે તેઓ પોતાના ધાર્મિક વિશ્વાસ અનુસાર વસતી છોડી જંગલમાં તથા પહાડોમાં રહેતા. ત્યાં પોતાને રહેવા માટે ઘાસની નાની મોટી ઝૂંપડી બનાવી લેતા અને કંદમૂળ વગેરે ખાઈને તથા તરેહ તરેહનાં કઠણ વ્રત આદિ કરીને રહેતા હતા. કોઈ વાર તે લોકો મૌન રહેતા, કોઈ વાર ગરમી તથા શરદી સહેતા અને ઉપવાસ કરતા. તેઓનાં આ બધાં આચરણ તપ કહેવાય છે. પુરાણ વગેરેમાં આ પ્રકારનાં તપ તથા તપસ્વીઓની અનેક કથાઓ છે. કોઈ વાર કોઈ અભિષ્ટની સિદ્ધિ માટે અથવા કોઈ દેવતા પાસેથી વરદાન મેળવવા માટે પણ તપ કરવામાં આવતું. પાતાંજલ દર્શનમાં આવા તપને ક્રિયાયોગ કહ્યો છે. ધર્મમંથનમાં ઉલ્લેખ છે કેઃ હિંદુ ધર્મમાં ડગલે ડગલે તપ છે. પાર્વતીને શંકર જોઈએ તો તેણે તપ કર્યું, શિવથી ભૂલ થઈ તો તેમણે તપ કર્યું. વિશ્વામિત્ર તો તપની મૂર્તિ હતા. રામ વનમાં ગયા તો ભરતે યોગારૂઢ થઈ ઘોર તપશ્ચર્યા આદરી અને શરીરને નીચોવી નાખ્યું. ઈશ્વર બીજી રીતે મનુષ્યની કસોટી જ નથી કરી શકતો. જો આત્મા દેહથી ભિન્ન છે તો દેહને કષ્ટ આપીએ છતાં આત્મા પ્રસન્ન રહે. અન્ન શરીરનો ખોરાક છે, જ્ઞાન અને ચિંતન આત્માનો. આ વસ્તુ પ્રસંગોપાત દરેકે પોતાને સારૂ સિદ્ધ કરવી રહી છે. પણ જો તપાદિની સાથે શ્રદ્ધા, ભક્તિ, નમ્રતા ન હોય, તો તપ એ મિથ્યા કષ્ટ છે. તે દંભ પણ હોય. એવા તપ કરતાં સુખપૂર્વક ખાનારા પ્રભુભક્ત હજારગણા સારા છે. વધુ + | ( વેદાંત ) દ્વંદ્વ સહન કરવાની શક્તિ; શીતોષ્ણાદિક દ્વંદ્વ ધર્મનું સહન. પુરુષાર્થબોધિનીમાં કહ્ળું છે કેઃ તપનો અર્થ શીતોષ્ણ સહન કરવું, એ છે. સત્કર્મ કરતી વખતે જે કષ્ટ થાય તે સહન કરવાં એનું નામ તપ છે. પ્રત્યેક કર્મ કરવા માટે શીત ઉષ્ણ, લાભ હાનિ, જય પરાજય, ભૂખ તરસ આદિ સહન કરવાં જ જોઈએ. આ સહન કરવાનું નામ જ તપ છે. | નિયમનના પાંચ માંહેનો એક પ્રકાર. | ( જૈન ) પ્રાયશ્ચિતના નવ માંહેનો એક પ્રકાર; અનશન આદિ બાહ્ય તપ કરવું તે. | બાર વર્ષનો વખત. | બ્રહ્મ. વધુ + | ( વેદાંત ) મન અને ઇંદ્રિયોની એકાગ્રતા. | મન, વચન અને કર્મથી પાપકર્મ ન કરવાપણું. | મનની ઇચ્છા પૂરી પાડવા દેવ કે દેવીની કૃપા મેળવવાને કરવામાં આવતું દેહકષ્ટ. | માઘ માસ. | ( જ્યોતિષ ) લગ્નથી નવમું સ્થાન. | વિચારણા; આલોચન; ઈક્ષણ. વધુ + | વિદ્યાના પાંચ માંહેનું એક પર્વ. | શરીર અથવા ઇંદ્રિયને વશ રાખવાનો ધર્મ. | સાત માંહેની એક ક્રિયાશક્તિ. ક્રિયાશક્તિ સાત છેઃ (૧) ઈષ્ટ, (૨) પૂર્ત, (૩) સ્વાધ્યાય, (૪) જપ, (૫) પૂજા, (૬) તપ અને (૭) દાન. | સૂર્ય. | સૃષ્ટિસંકલ્પ. વધુ + | ( વેદાંત ) હિતમિત અને પવિત્રતાન્નનું ભોજન. | તપ કરનાર. | તપાવનાર; બાળનાર.
tapasvi: ચકલો. | ( પુરાણ ) ચક્ષુર્મનુને વડ્વલાને પેટે થયેલો એક પુત્ર. | તપ કે વ્રત કરનારો તાપસ; તપોધન; ઋષિ; યોગી. ગીતા રહસ્યમાં આ સંબંધે ઉલ્લેખ છે કેઃ તપસ્વી લોક કરતાં કર્મયોગી શ્રેષ્ઠ છે. એ શ્લોકમાં તપસ્વી એટલે અરણ્યમાં જઈ ઉપોષણાદિ કાયકલેશકર વ્રતોથી હઠયોગનાં સાધનોથી સિદ્ધિ મેળવવાનો યત્ન કરનાર લોકો એવો અર્થ છે; અને સામાન્ય રીતે પણ આ શબ્દની આ જ અર્થ છે. | તપસોમૂર્તિ નામના ઋષિનું બીજું નામ. | રૂદ્ર સાવર્ણિ મન્વંતરમાં થનારા સપ્તર્ષિ માંહેનો એક ઋષિ. | શિવનાં હજાર માંહેનું એક નામ. | ગરીબ. | તપ કરનાર.