Home/Glossary

Glossary

Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.

3 resultsfor “vidyã” · clear

avidyã: ( વેદાંત ) અજ્ઞાન; ભ્રમ; માયા; જેને લીધે સત્ય વસ્તુ ઈશ્વરમાં જગત જેવા હયાતી વિનાના પદાર્થ ભ્રમથી દેખાય એવી ખોટી બુદ્ધિ; વિપરીત જ્ઞાન. આ અવિદ્યા બે પ્રકારની છેઃ (૧) મૂલવિદ્યા અને તૂલાવિદ્યા. અવિદ્યાનાં પાંચ પર્વ એટલે વિભાગ નીચે પ્રમાણે છેઃ (૧) તમ એટલે અજ્ઞાનરૂપી અંધારૂં; (૨) મોહ એટલે શરીર વગેરે ઉપર આત્માનું અભિમાન; (૩) મહામોહ એટલે દેહ માટે વધારે પડતી આસક્તિ; (૪) તામિસ્ત્રી એટલે દ્વેષ; અને (૫) અંધતામિસ્ત્રી એટલે આત્માનું ગાઢ અજ્ઞાન. પાતંજલ મતે અવિદ્યાના ચાર પ્રકાર છેઃ (૧) અનિત્ય ( સ્વર્ગ વગેરે ) ને નિતય્ માનવા રૂપ બુદ્ધિ; (૨) અપવિત્ર ( સ્ત્રી, શરીર વગેરે )ને પવિત્ર માનવાપણું; (૩) જેમાંથી પરિણામે દુઃખ ઉત્પન્ન થાય છે એવલા ભોગોને સુખ રૂપ માનવાની બુદ્ધિ; અને (૪) બુદ્ધિ, મન, ઇંદ્રિય વગેરે આત્માથી જુદાં છે તેમને આત્મા માનવા રૂપી બુદ્ધિ. વધુ + | આઠ પૂર પૈકી એક. આઠ પૂર આ પ્રમાણે છેઃ કર્મેંદ્રિય, જ્ઞાનેંદ્રિય, અંતઃકરણ, પ્રાણ, ભૂત, કામ, કર્મ અને અવિદ્યા. | ( વૈશેષિક ) ઇંદ્રિયની ખામીથી ઉત્પન્ન થયેલું દોષવાળું જ્ઞાન. | કર્મકાંડ; જ્ઞાન રહિત કર્મ. વધુ + | ( જૈન ) કુશાસ્ત્ર. | જગતની માયામાં લપટાઈને જે ખોટા તર્ક બાંધવા તે; માયાનો ભ્રમ. | ( યોગ ) પાંચ જાતના કલેશમાંનો એ નામનો એક. | પોતાના આશ્રયસ્થાનને જે મોહ પમાડે તે. | ( સાંખ્ય ) પ્રકૃતિ; પુરુષથી જુદું સત્ત્વ, રજસ અને તમોગુણવાળું જગતનું મૂળ કારણ. | ભગવાનની ૧૨ શક્તિમાંની એક. વધુ + | વિદ્વત્તા ન હોવાપણું; અજ્ઞાન; મૂર્ખતા. | ( તાંત્રિક ) છત્રીસ તત્ત્વો માંહેનું એ નામનું સાતમું. જુઓ અષ્ટાંગ. | બાવન જલરશ્મિ દેવતામાંની એક. જુઓ જલરશ્મિ દેવતા. | માણસના મગજના સ્વભાવને લીધે અથવા બહારની બાબતોને લીધે માણસમાં અજ્ઞાનતા રહેલ છે એવો મત; અભાવવાદ.

brahm-vidyã: આત્માથી અભિન્ન શુદ્ધ ચૈતન્યાત્મક બ્રહ્મનું જ્ઞાન. | એકસો આઠ માંહેનું એક ઉપનિષદ; યજુર્વેદનું એક ઉપનિષદ. કેનોપનિષદમાં કહ્યુ છે કે, બ્રાહ્મી ઉપનિષદ અર્થાત્ બ્રહ્મવિદ્યાને માટે તપ, દમ અને કર્મ એ પ્રતિષ્ઠા છે. વેદો સર્વ અંગ છે અને સત્ય તેનું નિવાસસ્થાન છે. તાત્પર્ય કે, જેને સર્વપ્રિય પરમાત્માનું જ્ઞાન અને ઉપાસના પ્રાપ્ત કરવાં હોય, તેણે તપસ્વી, સંયમી, કર્મણ્ય, અભ્યાસી, સત્યમય જીવન ગાળવું. | ગીતાનાં અઢાર માંહેનું એક નામ. | જીવ અને બ્રહ્મને એકરૂપ બનાવનાર વિદ્યા. | દુર્ગા. | બ્રહ્મજ્ઞાન; બ્રહ્મ સંબંધી વિદ્યા; તત્ત્વજ્ઞાન; વેદનું જ્ઞાન; પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરવાની શ્રેષ્ઠ વિદ્યા. સર્વ વિદ્યાઓથી પ્રતિષ્ઠાવાળી બ્રહ્મવિદ્યા સનાતન વિદ્યા છે. તેના મૂળ આચાર્ય પરમદેવ પરમાત્મા છે. એ પરમાત્માએ પોતાના પુત્રરૂપ માનવોના સર્વોદય માટે કરુણા કરીને એ વિદ્યાનું ઋષિઓને તેમના હૃદયમાં સ્ફુરીને, સંપ્રદાન કર્યું હતું. ઋષિઓએ તે પરમાત્માદત્ત વિદ્યાને શિલ્પ તથા પુત્રની પરંપરા દ્વારા સમસ્ત ભૂમંડળમાં પ્રચલિત કરી છે બ્રહ્મવિદ્યાનાં આઠ સાધન છેઃ વિવેક, વૈરાગ્ય, ષટ્સંપત્તિ, મુમુક્ષુતા, શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસન, અને પદાર્થશોધન. જે ક્રિયાવાન છે, નિષ્કામ કર્મયોગી છે, વિદ્વાન છે, વેદનિષ્ઠ છે, એક પરમદ્રષ્ટા પરમાત્માને શ્રદ્ધાપૂર્વક સર્વસ્વનો હોમ આપી દેવા તૈયાર છે અને જે આ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરવાના મૌલિક નિયમો જેવા કે અહિંસા, સત્ય, બ્રહ્મચર્ય વગેરેનું વિધિપૂર્વક પાલન કરે છે, તેવાઓને જ આ વિદ્યા પ્રાપ્ત થાય છે, અર્થાત્ પરમાત્મવિદ્યાના અધિકારીને આ વિદ્યા અપાય છે, સાધન સંપત્તિ રહિત અનધિકારીને અપાતી નથી. | બ્રહ્માની સ્ત્રી. | વેદની વિદ્યા. | સૂક્ષ્મ પરમાત્મા સંબંધી જ્ઞાન; ઈશ્વર સંબંધી જ્ઞાન.

vidyã: ( પિંગળ ) એ નામે એક અક્ષરમેળ છંદ. તેમાં તગણ, જગણ, લઘુ અને ગુરુ મળી આઠ અક્ષર હોય છે. વધુ + | ( પિંગળ ) એ નામે એક અર્ધ સમજાતિ માત્રામેળ છંદ. તે જગણવાળી આર્યા છંદનો એક ભેદ છે. તેમાં ૨૩ ગુરુ અને ૧૧ લઘુ મળી ૩૪ વર્ણ આવે છે. | ચૌદ સૂચક સાંકેતિક શબ્દ. | આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ અને ગાંધર્વવેદ એ ત્રણનો સમૂહ. શરીર સંબંધી શાસ્ત્રીય જ્ઞાન અથવા ઔષધની વિદ્યા જાણવાનું શાસ્ત્ર તે આયુર્વેદ કહેવાય છે. ધનુષ્ય અથવા શસ્ત્રો સંબંધી વિદ્યા જાણવાનું શાસ્ત્ર તે ધનુર્વેદ કહેવાય છે. ગાંધર્વની એટલે સંગીતની વિદ્યા જાણવાનું શાસ્ત્ર તે ગાંધર્વવેદ કહેવાય છે. આ ત્રણે વિદ્યા જાણવાનું અનુક્રમે ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ એ ત્રણ મુખ્ય વેદના ઉપવેદ છે. તેવી જ રીતે સ્થાપત્ય એટલે બાંધકામ સંબંધી વિદ્યા તે અથર્વવેદનો ઉપવેદ છે. | આવડત. | ઈશ્વરની સર્વજ્ઞતા; ઈશ્વરની બાર માંહેની એક શક્તિ. | ઉપાસના; ભક્તિ. વધુ + | એક જાતની વેલ; બ્રાહ્મી. કૂંડાં અને ક્યારીમાં તે વવાય છે. | કર્મ રહિત કેવળજ્ઞાન. | કોઈ વસ્તુ કે કામની માહિતી અથવા જ્ઞાન. | જાદૂઈ ગોળી. | જીવ અને બ્રહ્મના અભેદને વિષય કરનારી અંત:કરણની વૃત્તિ. વિદ્યા બે પ્રકારની મનાય છે. પરા અને અપરા. જે વિદ્યા દ્વારા બ્રહ્મજ્ઞાન થાય છે તે પરા વિદ્યા અને તે સિવાયની બીજી લૌકિક કે પદાર્થવિદ્યાઓ છે તે બધી અપરાવિદ્યા કહેવાય છે. વધુ + | જ્ઞાનનું શાસ્ત્ર કે કળા. જેમકે, સમાજવિદ્યા. ઋક્, યજુસ્, સામ અને અથર્વ એ ચાર વેદ, શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, છંદ અને જ્યોતિષ એ છ અંગ, ધર્મશાસ્ત્ર, મીમાંસા, તર્ક અથવા ન્યાય અને પુરાણ એમ ચૌદ વિદ્યા કહેવાય છે. વધુ + | દુર્ગાદેવી. | ( વેદાંત ) પુરુષાર્થનું સાધન. | બરૂમાંના રેસા. તે ખાવાથી વિદ્યા આવે છે એમ સમજી બાળક ચાવે છે. | ભણતર: શિક્ષણ; કેળવણી; ઇલમ. પૂજ્ય ગાંધીજી કહે છે કે : જ્યાં લગી દેશમાં વિદ્યાદાન ચારિત્ર્યવાન શિક્ષકોની મારફતે નહિ થાય, જ્યાં સુધી ગરીબમાં ગરીબ હિંદીને સારામાં સારી વિદ્યા પહોંચી શકે એવી સ્થિતિ નહિ હોય, જ્યાં સુધી વિજ્ઞા અને ધર્મનો સંપૂર્ણ સંગમ નહિ થયો હોય, જ્યાં સુધી વિદ્યાને હિંદની પરિસ્થિતિની સાથે સંબંધ નહિ જોડ્યો હોય, જ્યાં સુધી પરભાષાની મારફતે શિક્ષણ આપી બાળકો અને જુવાનોમાં મનની ઉપર અસહ્ય બોજો પડે છે તે દૂર કરવામાં નહિ આવ્યો હોય, ત્યાં સુધી પ્રજાજીવન કદી ઉછળવાનું નથી એ નિ:શંક છે. એ જ વિદ્યા છે કે જે, ત્રિવિધ- આર્થિક, સામાજિક અને આધ્યાત્મિક-મુક્તિ અપાવે. જે વિદ્યાથી આપણી મુક્તિ દૂર થાય છે તે વિદ્યા ત્યાજ્ય છે, તે વિદ્યા રાક્ષસી છે, તે વિદ્યા અધર્મ્ય છે; માટે જે મુક્તિ અપાવે તેનું નામ વિદ્યા. જેને પ્રથમ પ્રકારની મુક્તિ નથી તેને બીજી અસંભવિત છે. વિદ્યાના મોહને હું વખોડતો નથી. વિદ્યાનો મોહ હોવો એ જુવાનોનો ધર્મ છે; એ મને સ્વીકાર્ય છે. પણ એ મોહની ખાતર આપણા દેશને-આપણા ધર્મને હોમવો નહિ જોઈએ. `સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે` એટલે જે વિદ્યાથી ધર્મને સાચવી શકીએ તે જ વિદ્યા. `સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે` એ ગુજરાત વિદ્યાપીઠનો ધ્યાનમંત્ર છે. મોટી મુક્તિમાં નાની પણ આવી જ જાય. એ ન્યાયે રાષ્ટ્રીય સ્વાતંત્ર્ય અને ભૌતિક મુક્તિનો આધ્યાત્મિકમાં સમાવેશ થાય છે. એટલે કેળવણી ની સંસ્થાઓમાં જે જ્ઞાન મળે તેણે આવી આઝાદીનો રાહ શીખવવો જોઈએ અને તે તરફ વિદ્યાર્થીને લઈ જવો જોઈએ. | યુક્તિ; છેતરપીંડી. | વધ; વદ્યા; સરવાળા કે ગુણાકારમાં, એકમ દશક વગેરે કોઈ એક સ્થાનના સરવાળા કે ગુણાકારની આવેલી રકમમાંથી એકમનો આંકડો રાખી બાકીના સ્થાનના અંક આગળના સ્થાનની રકમમાં ઉત્તરોત્તર ઉમેરવામાં આવે છે તે. | વિજ્ઞાન; `સાયન્સ`. | સારી રીતે જાણવાનું જે હોય તે. | સીતાનાં હજાર માંહેનું એક નામ.