Home/Glossary

Glossary

Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.

4 resultsfor “vrutti” · clear

bãdhitãnu vrutti: યથાસ્થિત વ્યવહાર કરવા છતાં આ સઘળો વ્યવહાર મિથ્યા છે, તેમ જ વ્યવહારની વસ્તુઓ પણ તેવી જ રીતે મિથ્યા છે એવી સમજ. જે જ્ઞાનયુક્ત હોય છે, તે સમાધિમાં બ્રહ્મરૂપે રહે છે, પણ વ્યુત્થાન દશામાં તો પ્રારબ્ધનો ક્ષય થતાં સુધી બાધિતાનુવૃત્તિથી વ્યવહાર કરે છે.

nivrutti: શિવનાં હજાર માંહેનું એક નામ. | અભાવ. | ( જૈન ) આરંભ વગેરે પાપથી નિવૃત્ત થવું તે. | આરો. | આશા વિરહિત પ્રવૃત્તિ. | એ નામનું એક પ્રાચીન તીર્થ. | એંગ્લો ઇજીપ્શિયન સુદાન અને લિબિઅમાં આવેલી એ નામની એક નદી. | કામ ન કરવું તે. | દૂર થવાપણું; જતું રહેવાપણું. | ( વેદાંત ) દ્વેષને વિષય નહિ કરનારો ગુણ. | નાશ પામવાપણું. | નિરાંત; શાંતિ. | નિષ્પત્તિ. | ન્યામતપ્રસિદ્ધ એક યત્ન. | ફારગત થવું તે; છુટકારો; મુક્તિ. | ફુરસદ; નવરાશ. | બંધ થવું તે; અટકવાપણું. | ( બૌદ્ધ ) મુક્તિ; મોક્ષ. વધુ + | વિરામ; ઉપરામ; ઉપશમ. | સમાપ્તિ. | સંસારની ઉપાધિમાંથી દૂર થઈ એકાંતવાસ સેવવો તે. | સીતાનાં હજાર માંહેનું એક નામ.

pravrutti: અવંતિ વગેરે દેશ; ઉજજૈન કે બીજી કોઈ પવિત્ર જગ્યા. | આરંભ; ઉત્પત્તિ. | આવિર્ભાવ; પ્રકટીભવન. | ( વેદાંત ) ઉત્કટ ઈચ્છારૂપ રાગ વડે જન્ય ગુણ. | ઉદ્યોગ; ધંધો; બહોળું કામ; વ્યવસાય; કામકાજ વગેરે સંસારની મોહમાયાની જાળમાં આમતેમ સુખ શોધતાં અથડાતા ફરવું તે; લોકવ્યવહાર સાથેની વૃત્તિ. | ( ન્યાય ) એ નામનું એક પ્રમેય. પ્રમેય બાર છે: આત્મા, શરીર, ઈંદ્રિય, અર્થ, બુદ્ધિ, ધર્મ, પ્રવૃત્તિ, દોષ, પ્રેત્યભાવ, ફલ, દુ:ખ અને અપવર્ગ. | કાપકૂપ; શસ્ત્રક્રિયા. | કાયદાની લાગુ કરી શકાય તેવી સ્થિતિ કે મર્યાદા. | ખબર; સમાચાર; સંદેશો; વાર્તા; વૃત્તાંત્ત. | ખંત. | ( ગણિત ) ગુણક; ગુણનાર; ગુણકાંક. | જીવનને ટકાવવા અને શોભાવવા માટે કરાતો યત્ન; વ્યાપાર; વ્યવસાય. વધુ + | ધર્મમાં પ્રવૃત્તિ; કર્મમાર્ગ; શાસ્ત્રવિહિત વિષયમાં પ્રવૃત્તિ. | નિવૃત્તિથી ઊલટો વ્યવસાય; આત્માની બહિર્મુખ વૃત્તિ. વધુ + | પાણી વગેરેનો કાયમનો પ્રવાહ; વહેવું તે. | ( વેદાંત ) પોતપોતાના વિષયમાં ઈંદ્રિયો વગેરેનો સંચાર. | પ્રભાવશીલતા. | પ્રયત્ન. | ( ન્યાય ) મન, વચન અને કાયાનો વ્યાપાર. | યજ્ઞાદિ વ્યાપાર. | રજોગુણનો ધર્મ. | વલણ. | ( ન્યાય ) વાણી, બુદ્ધિ અને શરીરના કાર્યનો આરંભ. તેના ત્રણ પ્રકાર છે: (૧) વાગારંભ, (૨) શરીરારંભ અને (૩) બુદ્ધયારંભ. મનુષ્યનો વચનનું ઉચ્ચારણ કરવામાં અનુકૂળ યત્ન તે વાગારંભ. શરીરની ચેષ્ટાને અનુકૂળ યત્ન ને શરીરારંભ અને તે બંને પ્રયત્નથી ભિન્ન યત્ન તે બુદ્ધયારંભ કહેવાય છે. એ બુદ્ધયારંભ નામે પ્રયત્ન ધ્યાનાદિને અનુકૂળ હોય છે. રાગદ્વેષ સારાં નરસાં કામમાં પ્રવૃત્ત કરાવે છે. | વિધિવાકય. | ( વેદાંત ) શબ્દોની અર્થનો બોધ કરવારૂપ શકિત; શબ્દોની અર્થબોધક એક શકિત. | સંન્યાસ ન લેતાં મરણ પર્યંત ચાતુર્વણ્ય વિહિત નિષ્કામ કર્મ કરતાં રહેવું તે. | સાંસારિક વિષયોમાં મચ્યા રહેવું તે. | હાથીનો મદ; હાથીના ગંડસ્થલમાંથી ઝરતું પાણી. | હિલચાલ; મહેનત; કામકાજ.

vrutti: ( પિંગળ ) જાતિ માત્રામેળની રચનાથી થનારી પદ્ય રચના. | ( પિંગળ ) ત્રણ અક્ષરનો એક અક્ષરમેળ છંદ; શશી. તેના દરેક ચરણમાં એક મગણ હોય છે. | અંતઃકરણનનું વલણ; મનનો ભાવ; ભાવના; મનનું વલણ. વધુ + | આજીવિકા; ઉદ્યમ; વ્યાપાર રોજગાર; ગુજારા માટે જે ધંધો વગેરે કરવાનું તે; જીવનોપાય; જીવાઈ; રોજી; નિર્વાહ; ટકવું તે. | આહાર. | ઇચ્છા; રૂચિ; લાગણી; મરજી; ભાવ. | ગોળ; વર્તુળ. | ચારિત્ર. | ચાલચલણ; સ્વભાવનું આચરણ; પ્રકૃતિ; વર્તણૂક. | ચિત્તમાં ઊઠતો વિચાર; ચિત્તનો વ્યાપાર. | ટિપ્પણ; ટીકા; વિવરણ; વ્યાખ્યા. | દેણગી; વજીફો; વેતન; તનખ્વાહ. | ધર્માદિ છ માંહેનો એક પદાર્થ. | નિષ્ઠા. | પ્રકાર; પદ્ધતિ. | ભાવના; વાસના; `સેંટિમેંટ`. વૃત્તિના ત્રણ પ્રકાર છેઃ ઘોર, મૂઢ, શાંત, તૃષ્ણા, રાગ, લોભ, સ્નેહ, ઈત્યાદિ ઘોરવૃત્તિ છે, ભય, સંમોહ ઈત્યાદિ મૂઢ વૃત્તિ છે અને ઔદાર્ય, વૈરાગ્ય, શાંતિ ઈત્યાદિ શાંત વૃત્તિ છે. | ભિન્ન રસોમાં ઉપયોગી માનેલી વર્ણન કરવાની શૈલી; રસનું મિશ્રણ; એક પ્રકારની નાટક રચના; અમુક રસનો મેળાપ. તે ચાર છેઃ કૌશિકી, આરભટી, ભારતી અને સાત્વતી. જ્યાં શૃંગાર અને કરૂણ રસ અતિ કોમળ સંદર્ભથી વર્ણવાય ત્યાં કૌશિકીવૃત્તિ. જ્યાં રૌદ્ર અને બીભત્સ અતિ પ્રૌઢ સંદર્ભથી પ્રતિપાદન કરાય ત્યાં અરભટીવૃત્તિ. જ્યાં અતિ સુકુમાર નહિ એવા હાસ્ય, શાંત અને અદ્દભુત રસ અતિ સુકુમાર નહિ એવા સંદર્ભથી વર્ણવાય ત્યાં ભારતીવૃત્તિ અને જ્યાં અતિ પ્રૌઢ નહિ એવા વીર અને ભયાનક રસ અતિ પ્રૌઢ નહિ એવા સંદર્ભથી ગૂંથાય ત્યાં સાત્વતી વૃત્તિ છે. વૃત્તિનો મૂળ અર્થ અંગહાર, અંગચેષ્ટા, શરીરનું જુદી જુદી રીતે વાળવું એ છે. પાછળથી તેનો અર્થ એવી ચેષ્ટા સાથે જુદા જુદા પ્રકારની વાણી, રચના થયો. અંગ રચનામાંથી અંગરચનાયુક્ત વાણીની રચના એવો અર્થ ક્રમે થયો. | ( પુરાણ ) મનુ નામના રૂદ્રની પત્ની; અગિયાર માંહેની એક રૂદ્રાણી. | રહસ્ય. | રીતિ. | વર્તન; વર્તવું તે. | વર્તુલની હદ બાંધનારી એક વક્ર લીટી; પરિઘિ. | ( જૈન ) વાડ; ઘેરેલી જમીન; વાડો. | વાણીની અમુક અમુક પ્રકારની રચના. | વિશ્વમિત્રની બહેને બનાવેલી કૌશિકી નદી. | શબ્દની અર્થ બતાવવાની શક્તિ. વૃત્તિઓ પાંચ પ્રકારની છે. (૧) પ્રમાણ, (૨) વિપર્યય, (૩) વિકલ્પ, (૪) નિદ્રા અને (૫) સ્મૃતિ. તેના બે ભેદ છે. કલેશ રહિત અને ક્લેશ સહિત. એકને કિલિષ્ટ એટલે રજોગુણી અને તમોગુણી અને બીજીને અકિલિષ્ટ એટલે સત્ત્વગુણી કહે છે. આ વૃત્તિઓની નિવૃત્તિથી જ સ્વસ્થ થવાય છે. | શબ્દાર્થનો બોધ કરનારો પ્રકાર. | સગુણ બ્રહ્મ ઈશ્વરના છ માંહેનો એક ગુણ. | સમજૂતી; ટીકા. | ( જૈન ) સૂત્રનું વિવર.