Home/Glossary

Glossary

Bhagavadgomandal, a general Gujarati-language dictionary — nota Swaminarayan doctrinal source — cross-checked term by term against this glossary. Covers 487of 733 terms so far; the rest aren't sourced yet. A few terms' general-dictionary sense differs from this project's own Swaminarayan-specific definition — flagged individually below where that applies.

3 resultsfor “yagna” · clear

yagna: અગ્નિનું એક નામ. | અગ્નિને પૂજવાનું અને તેને બલિદાન આપવાનું એક વેદોક્ત કર્મ; વેદમાં કહેલા વિધિ પ્રમાણે વેદમંત્રથી અગ્નિમાં હોમ કરવાનું કર્મ; યાગ; મખ; મેઘ; ક્રતુ; ઇષ્ટ; હોમ. આ શબ્દ સંસ્કૃત યજ ધાતુ ઉપરથી નીકળેલો છે. યજ્ ધાતુના દેવપૂજા, સંગતિકરણ, દાન આ ત્રણ અર્થ છે. નિર્ભયતા, પવિત્રતા, જ્ઞાનમાં નિષ્ઠા, દાન, શમ, દમ, સ્વાધ્યાય, તપશ્ર્ચર્યા, સરળતા, અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ, શાંતિ, ભૂતદયા, નિર્લોભવૃત્તિ વગેરે દૈવી સંપત્તિવાળા લોકોનું નામ દેવ છે. તેઓનો સત્કાર કરવો, સંગતિકરણ કરવું અર્થાત્ સંગઠન કરવું અને દાન કરવું આ ત્રણે વાત જ્યાં હોય તે કર્મનું નામ યજ્ઞ સત્કાર, સંગઠન અને ઉપકાર આ ત્રણ યજ્ઞનાં લક્ષણ છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતામાં જે યજ્ઞ શબ્દ છે તે આત્મસમર્પણ રૂપ સામાન્ય યજ્ઞનો વાચક છે. યજ્ઞના વિવિધ પ્રકાર કહેલાં છે: જ્ઞાનયજ્ઞ, તપયજ્ઞ, દાન, જપ, સ્વાધ્યાય, દૈવ, પિતૃ, મનુષ્ય, ભૂત, ઋષિ, બ્રહ્મયજ્ઞ, ઇંદ્રસંયમ વગેરે. આ સર્વ યજ્ઞ જીવનનાં કર્માંગો સાથે જોડાયેલ છે. યજ્ઞનો પ્રચાર બહુધા બંધ થઈ ગયો છે, છતાં અગ્નિહોત્ર, ચાતુર્માસ્ય આદિ શ્રૌતયજ્ઞો તથા ગૃહ્યસૂત્ર માંહેના યજ્ઞો હજુ પણ પ્રચલિત છે. યજ્ઞો મુખ્ય બે પ્રકારના છે: શ્રૌત અને સ્માર્ત. શ્રૌતયજ્ઞોમાં વળી બે વર્ગો પાડવામાં આવ્યા હાવિર્યજ્ઞ અને સોમયજ્ઞ. અગ્ન્યાધાન, અગ્નિહોમ, દર્શપૌર્ણમાસ, પિંડપિતૃયજ્ઞ, આગ્રયણ, ચાતુર્માસ્ય અને દાક્ષાયણ એ સાત હવિર્યજ્ઞો છે. અગ્નિષ્ટોમ, ઉકથ્ય, ષોડશી, અત્યગ્નિષ્ટોમ, અતિરાગ, વાજપેય અને આપ્તોર્યામ એ સાત સોમયજ્ઞો છે. સર્માતયજ્ઞોને પાકયજ્ઞો કહે છે. તેના ચાર વર્ગ પાડવામાં આવ્યા છેઃ હુત, અહુત, પ્રહુત અને પ્રાશિત. અગ્નિમાં આહુતિ આપી હોમ કરવો તે હુત. યજ્ઞની વેદી ઉપર દર્ભો પાથરવા તે અહુત. નિકૃષ્ટ પ્રાણીવર્ગને બલિદાન આપવું તે પ્રહુત અને બ્રાહ્મભોજન તે પ્રાશિત. ગૌતમસ્મૃતિમાં અષ્ટકા, દર્શપૌર્ણમાસ, પિંડપિતૃયજ્ઞ, શ્રાવણ, આગ્રાયણી, ચૈત્રી અને આશ્વયુજી એ સાત પ્રકારના યજ્ઞોને પાકયજ્ઞો કહ્યા છે. શ્રૌત યજ્ઞમાં એક દિવસના યજ્ઞને એકાહ, બેથી બાર દિવસના યજ્ઞને અહીન તથા તેથી વધારે મુદ્દતના યજ્ઞને સત્ર યજ્ઞ કહેવાય છે. જે શ્રૌત યજ્ઞ વ્રીહિ, યવ, તલ, દૂધ, ઘી, ઔષધિ વડે કરાય તે હવિષ, સાધ્ય, પશુવડે કરાય તે પશુ સાધ્ય તથા સોમ વડે કરાય તે સોમસાધ્ય શ્રૌતયજ્ઞમાં આહિતાગ્નિ, અગ્નિહોત્ર, નિત્ય, દર્શપૂર્ણ, આગ્રાયણ વગેરે નૈમિત્તિક તથા જ્યોતિષ્ટોમ, અગ્નિષ્ટોમ, રાજસૂય, અશ્વમેધ વગેરે કામ્ય યજ્ઞો છે. તેમાં નિત્ય તથા નૈમિત્તિક યજ્ઞો કર્યા બાદ કામ્ય યજ્ઞો થઈ શકે છે. યજ્ઞના અંતમાં હુત:શેષનું ઇડાભક્ષણ થાય છે. તે ઇડારૂપી વાકદેવી બ્રહ્મવિદ્યા છે. તે આ મર્ત્ય લોકમાં અમૃત વરસાવે છે. વૈદિક કાળમાં આજ્ય, પરિધિ, બ્રહ્મ અને પ્રતિમા એ યજ્ઞનાં અંગ મનાતાં. બ્રાહ્મણ કાળમાં પોતાના દુશ્મનને મારવાને માટે પણ યજ્ઞ કરવામાં આવતો અને દુશ્મનને માટે ભ્રાતૃવ્ય એટલે કે પિત્રાઈ ભાઈ શબ્દ વપરાતો. આ બતાવે છે કે, કૌરવ ને પાંડવોની માફક પિત્રાઈઓ વચ્ચે ઘણા કલહ થતા હશે. બ્રાહ્મણ કાળમાં પ્રજાપતિ વગેરે દેવતાઓ પોતાની શક્તિ યજ્ઞ દ્વારા મેળવે છે તેમ જ બધા દેવતાઓ યજ્ઞ મારફત જ સ્વર્ગ મેળવે છે એવી માન્યતા હતી અને વિષ્ણુને યજ્ઞરૂપ કહેવામાં આવ્યા છે એવું યજ્ઞનું માહાત્મ્ય હતું. યજ્ઞમાં દક્ષિણા ગાયની આપવામાં આવતી અને તેને વર કહેવામાં આવતી. મોટા યજ્ઞની અંદર હજારો ગાયો સુધીની દક્ષિણા અપાતી. યજ્ઞો પાંચ જાતના પણ કહ્યા છે: (૧) બ્રહ્મ યજ્ઞ-વેદ ભણવો અને ભણાવવો તે, (૨) પિતૃ યજ્ઞ-પાણીથી પિતૃઓનું તર્પણ કરવું તે, (૩) દેવયજ્ઞ-અગ્નિમાં હોમ કરવો તે, (૪) ભૂત યજ્ઞ-પ્રાણી માત્રને બલિ આપવાં તે અને (૫) મનુષ્ય યજ્ઞ-અતિથિઓનો સત્કાર કરવો તે. | ઇંદ્રનું એક નામ. | ( પિંગળ ) એક વિષમજાતિ માત્રામેળ છંદ. તે રોળાવસ્તુ છંદનો એક ભેદ છે. તેમાં ૧૭ ગુરુ તથા ૬૨ લઘુ મળી ૭૯ વર્ણની માત્રા હોય છે. | ( પિંગળ ) એક સમવૃત વર્ણમેળ છંદ. તે અતિજગતી છંદનો ભેદ છે. તેમાં નગણ, યગણ, જગણ, રગણ અને ગુરુ મળી તેર વર્ણ આવે છે. | પાંચની સંજ્ઞા. | પૂજન; પૂજા. | બલિદાન; દેવોપહાર; હવ્ય; આહુતિ. | બ્રહ્મ. | લોકકલ્યાણ અર્થે કરેલી શારીરિક મજૂરી; નિષ્કામ ભાવે કરેલું કર્મ; સેવાર્થે કરેલું કર્મ. વધુ + | વિષ્ણુ. | શિવનાં હજાર માંહેનું એક નામ. | ( પુરાણ ) સ્વાયંભુ મન્વંતરમાં રુચિ નામના ઋષિને આહુતિ નામની સ્ત્રીની સૂખે થયેલો પુત્ર. તેને સ્વાયંભુ મનુએ રુચિઋષિ પાસેથી પાછો લીધો હતો. તેને દક્ષિણા નામની સ્ત્રી હતી. અને તેની કૂખે તેનાથી બાર દેવ ઉત્પન્ન થયા હતા. તે તુષિત નામથી જાણીતા છે. આ યજ્ઞ વિષ્ણુનો અવતાર હતો.
Yagna: અગ્નિનું એક નામ. | અગ્નિને પૂજવાનું અને તેને બલિદાન આપવાનું એક વેદોક્ત કર્મ; વેદમાં કહેલા વિધિ પ્રમાણે વેદમંત્રથી અગ્નિમાં હોમ કરવાનું કર્મ; યાગ; મખ; મેઘ; ક્રતુ; ઇષ્ટ; હોમ. આ શબ્દ સંસ્કૃત યજ ધાતુ ઉપરથી નીકળેલો છે. યજ્ ધાતુના દેવપૂજા, સંગતિકરણ, દાન આ ત્રણ અર્થ છે. નિર્ભયતા, પવિત્રતા, જ્ઞાનમાં નિષ્ઠા, દાન, શમ, દમ, સ્વાધ્યાય, તપશ્ર્ચર્યા, સરળતા, અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ, શાંતિ, ભૂતદયા, નિર્લોભવૃત્તિ વગેરે દૈવી સંપત્તિવાળા લોકોનું નામ દેવ છે. તેઓનો સત્કાર કરવો, સંગતિકરણ કરવું અર્થાત્ સંગઠન કરવું અને દાન કરવું આ ત્રણે વાત જ્યાં હોય તે કર્મનું નામ યજ્ઞ સત્કાર, સંગઠન અને ઉપકાર આ ત્રણ યજ્ઞનાં લક્ષણ છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતામાં જે યજ્ઞ શબ્દ છે તે આત્મસમર્પણ રૂપ સામાન્ય યજ્ઞનો વાચક છે. યજ્ઞના વિવિધ પ્રકાર કહેલાં છે: જ્ઞાનયજ્ઞ, તપયજ્ઞ, દાન, જપ, સ્વાધ્યાય, દૈવ, પિતૃ, મનુષ્ય, ભૂત, ઋષિ, બ્રહ્મયજ્ઞ, ઇંદ્રસંયમ વગેરે. આ સર્વ યજ્ઞ જીવનનાં કર્માંગો સાથે જોડાયેલ છે. યજ્ઞનો પ્રચાર બહુધા બંધ થઈ ગયો છે, છતાં અગ્નિહોત્ર, ચાતુર્માસ્ય આદિ શ્રૌતયજ્ઞો તથા ગૃહ્યસૂત્ર માંહેના યજ્ઞો હજુ પણ પ્રચલિત છે. યજ્ઞો મુખ્ય બે પ્રકારના છે: શ્રૌત અને સ્માર્ત. શ્રૌતયજ્ઞોમાં વળી બે વર્ગો પાડવામાં આવ્યા હાવિર્યજ્ઞ અને સોમયજ્ઞ. અગ્ન્યાધાન, અગ્નિહોમ, દર્શપૌર્ણમાસ, પિંડપિતૃયજ્ઞ, આગ્રયણ, ચાતુર્માસ્ય અને દાક્ષાયણ એ સાત હવિર્યજ્ઞો છે. અગ્નિષ્ટોમ, ઉકથ્ય, ષોડશી, અત્યગ્નિષ્ટોમ, અતિરાગ, વાજપેય અને આપ્તોર્યામ એ સાત સોમયજ્ઞો છે. સર્માતયજ્ઞોને પાકયજ્ઞો કહે છે. તેના ચાર વર્ગ પાડવામાં આવ્યા છેઃ હુત, અહુત, પ્રહુત અને પ્રાશિત. અગ્નિમાં આહુતિ આપી હોમ કરવો તે હુત. યજ્ઞની વેદી ઉપર દર્ભો પાથરવા તે અહુત. નિકૃષ્ટ પ્રાણીવર્ગને બલિદાન આપવું તે પ્રહુત અને બ્રાહ્મભોજન તે પ્રાશિત. ગૌતમસ્મૃતિમાં અષ્ટકા, દર્શપૌર્ણમાસ, પિંડપિતૃયજ્ઞ, શ્રાવણ, આગ્રાયણી, ચૈત્રી અને આશ્વયુજી એ સાત પ્રકારના યજ્ઞોને પાકયજ્ઞો કહ્યા છે. શ્રૌત યજ્ઞમાં એક દિવસના યજ્ઞને એકાહ, બેથી બાર દિવસના યજ્ઞને અહીન તથા તેથી વધારે મુદ્દતના યજ્ઞને સત્ર યજ્ઞ કહેવાય છે. જે શ્રૌત યજ્ઞ વ્રીહિ, યવ, તલ, દૂધ, ઘી, ઔષધિ વડે કરાય તે હવિષ, સાધ્ય, પશુવડે કરાય તે પશુ સાધ્ય તથા સોમ વડે કરાય તે સોમસાધ્ય શ્રૌતયજ્ઞમાં આહિતાગ્નિ, અગ્નિહોત્ર, નિત્ય, દર્શપૂર્ણ, આગ્રાયણ વગેરે નૈમિત્તિક તથા જ્યોતિષ્ટોમ, અગ્નિષ્ટોમ, રાજસૂય, અશ્વમેધ વગેરે કામ્ય યજ્ઞો છે. તેમાં નિત્ય તથા નૈમિત્તિક યજ્ઞો કર્યા બાદ કામ્ય યજ્ઞો થઈ શકે છે. યજ્ઞના અંતમાં હુત:શેષનું ઇડાભક્ષણ થાય છે. તે ઇડારૂપી વાકદેવી બ્રહ્મવિદ્યા છે. તે આ મર્ત્ય લોકમાં અમૃત વરસાવે છે. વૈદિક કાળમાં આજ્ય, પરિધિ, બ્રહ્મ અને પ્રતિમા એ યજ્ઞનાં અંગ મનાતાં. બ્રાહ્મણ કાળમાં પોતાના દુશ્મનને મારવાને માટે પણ યજ્ઞ કરવામાં આવતો અને દુશ્મનને માટે ભ્રાતૃવ્ય એટલે કે પિત્રાઈ ભાઈ શબ્દ વપરાતો. આ બતાવે છે કે, કૌરવ ને પાંડવોની માફક પિત્રાઈઓ વચ્ચે ઘણા કલહ થતા હશે. બ્રાહ્મણ કાળમાં પ્રજાપતિ વગેરે દેવતાઓ પોતાની શક્તિ યજ્ઞ દ્વારા મેળવે છે તેમ જ બધા દેવતાઓ યજ્ઞ મારફત જ સ્વર્ગ મેળવે છે એવી માન્યતા હતી અને વિષ્ણુને યજ્ઞરૂપ કહેવામાં આવ્યા છે એવું યજ્ઞનું માહાત્મ્ય હતું. યજ્ઞમાં દક્ષિણા ગાયની આપવામાં આવતી અને તેને વર કહેવામાં આવતી. મોટા યજ્ઞની અંદર હજારો ગાયો સુધીની દક્ષિણા અપાતી. યજ્ઞો પાંચ જાતના પણ કહ્યા છે: (૧) બ્રહ્મ યજ્ઞ-વેદ ભણવો અને ભણાવવો તે, (૨) પિતૃ યજ્ઞ-પાણીથી પિતૃઓનું તર્પણ કરવું તે, (૩) દેવયજ્ઞ-અગ્નિમાં હોમ કરવો તે, (૪) ભૂત યજ્ઞ-પ્રાણી માત્રને બલિ આપવાં તે અને (૫) મનુષ્ય યજ્ઞ-અતિથિઓનો સત્કાર કરવો તે. | ઇંદ્રનું એક નામ. | ( પિંગળ ) એક વિષમજાતિ માત્રામેળ છંદ. તે રોળાવસ્તુ છંદનો એક ભેદ છે. તેમાં ૧૭ ગુરુ તથા ૬૨ લઘુ મળી ૭૯ વર્ણની માત્રા હોય છે. | ( પિંગળ ) એક સમવૃત વર્ણમેળ છંદ. તે અતિજગતી છંદનો ભેદ છે. તેમાં નગણ, યગણ, જગણ, રગણ અને ગુરુ મળી તેર વર્ણ આવે છે. | પાંચની સંજ્ઞા. | પૂજન; પૂજા. | બલિદાન; દેવોપહાર; હવ્ય; આહુતિ. | બ્રહ્મ. | લોકકલ્યાણ અર્થે કરેલી શારીરિક મજૂરી; નિષ્કામ ભાવે કરેલું કર્મ; સેવાર્થે કરેલું કર્મ. વધુ + | વિષ્ણુ. | શિવનાં હજાર માંહેનું એક નામ. | ( પુરાણ ) સ્વાયંભુ મન્વંતરમાં રુચિ નામના ઋષિને આહુતિ નામની સ્ત્રીની સૂખે થયેલો પુત્ર. તેને સ્વાયંભુ મનુએ રુચિઋષિ પાસેથી પાછો લીધો હતો. તેને દક્ષિણા નામની સ્ત્રી હતી. અને તેની કૂખે તેનાથી બાર દેવ ઉત્પન્ન થયા હતા. તે તુષિત નામથી જાણીતા છે. આ યજ્ઞ વિષ્ણુનો અવતાર હતો.
yog-yagna: મન સહિત બાર ઇંદ્રિયોને તેમના અયોગ્ય વિષયોથી ઉપરામ કરી ચિત્તની એકાગ્રતારૂપ અગ્નિને વિષે તેમને હોમવી તે.